Rezerwat Kępa Redłowska powstał w 1938 roku. Zamiarem jego utworzenia była ochrona unikatowych walorów naturalnych. Miejsce, porośnięte gęstą roślinnością było uniknęło eksploatacji przez człowieka na przestrzeni kilkuset lat. Blisko linii drzew odkryto stanowiska archeologiczne i liczne znaleziska, według których można wysnuć teorię iż był to tzw. ‘święty gaj’, miejsce do którego odnoszono się z szacunkiem i którego nie eksploatowano gospodarczo. Jako rezerwat krajobrazowy, położony przy malowniczo ukształtowanej linii brzegowej, podlegającej ciągłemu wpływu fal (tzw. Abrazja) stanowił od początku istnienia miejsce o ogromnym potencjale badawczym i turystycznym. Warto dodać, iż osuwający się z roku na rok ku tafli wody klif redłowski był wówczas łagodnie opadającym ku morzu zboczem morenowym. Na terenie o wielkości 118,16 ha rosną obecnie przede wszystkim kilkusetletnie lasy bukowe. Ale prawdziwą gratką dla miłośników roślin jest występujący tu w sporych ilościach rokitnik zwyczajny, określony mianem rośliny pionierskiej i prawdziwy rarytas – jarząb szwedzki, relikt epoki lodowcowej, będący na czołowym miejscu czerwonej listy roślin zagrożonych w Polsce! Gatunek ten był tępiony w poprzednim ustroju jako drzewo o małej użyteczności. Używano je jako opał oraz eksportowano do Czechosłowacji i innych krajów tzw. demoludu. Niegdyś występujący często w pasie brzegowym pomiędzy Kołobrzegiem a Gdynią, obecnie jest niezwykle rzadki do spotkania na spacerze po pomorskich lasach, za wyjątkiem gdyńskiego rezerwatu. W lasach, otaczających zbudowany z glin zwałowych klif występują takie ptaki jak m.in. kos, sikory, kawka, rydzin czy muchołówki.

Oprócz rekordowego wieku rezerwatu i unikatowego jarząbu kryją się tu również rekordowe osobliwości…Prawdziwą anomalią oraz atrakcją dla wtajemniczonych grotołazów są występujące tu dwie jaskinie, będące konkurencją dla odwiedzanych licznie Grot Mechowskich. Pierwsza z nich nosi miano Jaskini Śpiącego Szweda. Najprawdopodobniej była ona znana od zamierzchłych czasów. Skąd wzięła się nazwa tego podziemnego labiryntu, rozciągającego się pod samym zboczem klifu Redłowskiego? Otóż ponoć w 1627 roku, w trakcie toczącej się na wodach Zatoki Gdańskiej potyczki morskiej pomiędzy wojskami Polskimi a Szwedzkimi, znanej jako Bitwa pod Oliwą, jeden z marynarzy szwedzkich wyskoczył ze swojego idacego na dno okrętu. Jako iż zacięta walka toczyła się w listopadową słotę, skrajnie wyczerpany i przemarźnięty dopłynał do klifu, gdzie znalazł niewielką niszę w ziemi. Wsunął się tam i położył na glinie dokonując żywota. Okoliczni mieszkańcy znaleźli go kilka miesięcy później, zamarźniętego z głową ułożoną na skalnej poduszce. Ponoć mundur marynarza szwedzkiego znaleziono w jednej z rozbieranych w latach dwudziestych ubiegłego wieku chatek rybackich i przeniesiono do budynku Kurhausu. Zaginał on podczas wojennej zawieruchy. Na skutek sztormów i wybuchów podczas wkraczania okupanta niemieckiego we wrześniu 1939 roku, wejście osunęło się i przez długie lata pozostało ukryte za zwałami gliny. Miejsce, wystepujące w dokumentach jako ‘Si Epemenides’, dopiero zostało ponownie odkryte dopiero pod koniec lat 80-tych ubiegłego wieku, dzięki Sopockiemu Klubowi Taternictwa Jaskiniowego. Wówczas to udało się odnaleść owiany legendą otwór w ziemi.

Druga z jaskiń, zwana Jaskinią Goryla, jest za to miejscem jeszcze bardziej tajemniczym. Bez cienia wątpliwości można jej przyznać tytuł miejsca absolutnie unikatowego. W całym kraju próżno znaleźć podobny tak duży naturalny obiekt podziemny umiejscowiony nie w skałach a w miękkim podłożu! Strome wejście kryje położoną pięć metrów pod powierzchnią ziemi obszerną salę oraz niskie korytarze o długości 23 metrów, wyryte w mułkowym podłożu. Wystepujący we wnętrzu mikroklimat jaskiniowy oraz niewielkich rozmiarów tunele sprawiają, iż ma się wrażenia wkroczenia do świata hobbitów lub krasnoludków z baśni Andersena. Jednak eksploracja obiektu jest niebezpieczna z powodu możliwości wystąpienia zawałów. Warto dodać iż w jaskini zimują nietoperze z gatunku nocków. Niegdyś znana jako Lwia Jama, obecną nazwę zawdzięcza historiom gansterskim. Mieszkańcy wspominają o gangsterze o pseudonimie ‘Goryl’, który miał zwabiać tam w niecnych celach kobiety i trzymać swe łupy. Poniewać wejście do naturalnych lochów jest wąskie, to wiarygodniejsza jest teza o tym, iż istniał tam po prostu magazyn rzeczy zrabowanych. Przestępca miał dość szerokie barki i dużą, gorylą posturę. Kroniki policyjne milczą na temat powiązań tej postaci z rezerwatem, jednak ziarno prawdy istnieje, gdyż około 10 lat temu lepiankę z łupami, należącą ponoć do Goryla, znaleziono w pobliskich lasach. W Jaskini, po jej inwentaryzacji w latach 80-tych odnaleziono kilka monet, sporo butelek po bimbrze oraz podarte dokumenty…

Odwiedzane przez mieszkańców miasta oraz turystów bunkry i działa to część tzw. Baterii Redłowskiej. Powstała ona w 1947 roku w rezerwacie jako część 31 Dywizjonu Artylerii Nadbrzeżnej przeniesionego rok wcześniej z Torunia. Obiektami i wykonaniem inwestycji dowodził kmdr por. Zbigniew Przybyszewski, legendarny obrońca Helu (dowodził Baterią im. Heliodora Laskowskiego) Umocnienia miały obronić wybrzeże przed potencjalnym ‘imperialistycznym’ atakiem. Widok na czyste morze aż po horyzont ułatwiał atak i namierzanie celów, a rezerwat stanowio ochronę przed szpiegami, dzięki gęstym drzewom stanowiącymi naturalny kamuflaż kryjący baterię. Specyficzna rzeźba terenu, obfitująca w wąwozy, doliny, skarpy i wzniesienia stanowiła nieocenione walory strategiczne, ale i wyzwanie dla projektantów oraz architektów. Aż rok trwał montaż dział B-13 ze Związku Radzieckiego, o kalibrze 130 mm. Były one rozmieszczone wzdłuż klifu w nieregularnej linii przypominającej litere S. Jako że nie wykorzystywano helikopterów do transportu ciężkich elementów (łatwość wykrycia przez kontrwywiad) to całość wciągnięto na wzgórza za pomocą lin i platform wykorzystując siłę fizyczną żołnierzy. Dalsze elementy architektoniczne przy rozbudowie infrastruktury bojowej to elektrownia (ukończona dopiero w 1953 roku), tunel do schronów i schron dla załogi, zapasowy punkt kierowania ogniem, transzeje i punkty obserwacji bocznej. Bateria była oczkiem w głowie ówczesnych władz. Pierwsze strzelanie próbne, do specjalnej płachty imitującej wrogi okręt odbyło się latem 1948 roku. 11 Bateria Artylerii Stałej (pełna nazwa kompleksu) stała się również strategicznym punktem mieszczącym główny sztab Dywizjonów Artylerii oraz Szkołę Podoficerską Artylerii Nadbrzeżnej. Niestety, po niesprawiedliwym osadzeniu komandora Przybyszewskiego pod zarzutem szpiegostwa i wykonaniu na nim wyroku śmierci 16 grudnia 1952 roku, prace nad rozbudową obiektów straciły impet. W latach 60-tych ubiegłego wieku uszczuplono o ponad połowę kadrę wojskowych. Koszty utrzymania Artylerii spowodowały iż 12 Marca 1974 roku, zgodnie z zarządzeniem Szefa Sztabu Generalnego MON, dokonano całkowitego rozformowania baterii.

Rezerwat był także planem zdjęciowym teledysku do kultowej polskiej piosenki zespołu Papa Dance pt. „Ocean Wspomnień”. Klif pełnił rolę scenerii, w której wokalista grupy Paweł Stasiak snuł się mijając ni to zjawę, ni to realną postać jego filmowej ukochanej. Poniekąd apokaliptycznie wyglądające, puste wybrzeże uwiecznione w teledysku przypomina o katastrofie ekologicznej, która w roku powstania klipu (1986) dotknęła Zatokę Gdańską na skutek zanieczyszczenia wód ściekami. O ile wody nie były apetyczne, to lasy Kępy Redłowskiej wyglądają na teledysku zjawiskowo.

Tekst: Michał Miegoń

Warto rozpocząć poznawanie tych cieków wodnych od tego, który w dzielnicy Orłowo ma ujście. Jest to Kacza – królowa gdyńskich strumieni.

Kacza to największy i najdłuższy ciek wodny przepływający przez Gdynię. Mierzy on 14.8 km, przy dwumetrowej średniej szerokości koryta. Mimo bystrego nurtu, dzięki któremu miał on wpływ na gospodarkę i rozwój okolicznych wsi – dziś dzielnic naszego miasta, nie jest on rzeką – a taka nazwa jest powszechnie spotykana. Funkcjonująca w oficjalnej dokumentacji nazwa to…rów wodny Kacza.

Źródła potoku znajdują się poza miastem, we wsi Bojano, na wysokości około 180 m n.p.m. Wielu badaczy toczyło spory, w którym miejscu znajdują się one dokładnie. Nie jest to jednak ani tzw. ‘Mewie Jeziorko’ przy osiedlu Czarna Góra, ani suchy rów w pobliżu boiska szkolnego. Poprowadzona niedawno przez pana Henryka Wiszniowskiego, radnego Orłowa i członka Towarzystwa Przyjaciół Orłowa, ekspedycja wzdłuż Kaczej odnalazła jej początek nieopodal budynku Straży Pożarnej w Bojanie. Starsi mieszkańcy okolicy potwierdzają, iż ów ciek, w którym stale płynie woda, jest właśnie początkiem opisywanego potoku. Na terenie Gdyni pojawia się on w dzielnicy Wiczlino, gdzie płynie wzdłuż ogródków działkowych, a wysięki wodne w jego dorzeczu dają początek wielu oczkom wodnym i bagniskom. Jeszcze na początku ubiegłego wieku jego dopływem był Potok Wiczliński, którego koryto obecnie jest zarośnięte i zaniedbane.

Po północnej stronie Obwodnicy Trójmiejskiej w 1983 roku utworzony został leśno-florystyczny rezerwat przyrody o nazwie Kacze Łęgi. Leży on na obszarze znanym jako Krykulec (co można przetłumaczyć jako Kruczy Las). Niegdyś istniały tam zabudowania leśniczówki i dawnego kolejowego posterunku blokowego. Do dziś za to można podziwiać zachowane przepiękne przedwojenne przepusty pod dawną linią kolejową Kokoszki-Gdynia.

Celem powstania rezerwatu była ochrona dobrze zachowanych pozostałości dawnej szaty roślinnej doliny rzeki, tzw. łęgu wiązowego. Przy korycie potoku stwierdzono 210 gatunków rzadkich roślin naczyniowych oraz górsko-podgórskich takich jak znajdujące się na liście ginącej flory kozłek bzowy czy przetacznik górski. Pewnym zagrożeniem dla funkcjonowania rezerwatu jest postępująca urbanizacja okolicznych dzielnic, która powoduje skażenie wód i obniżenie ich stanu. W konsekwencji, koryto, które nie jest równomiernie zasilane przez wody, może powodować podtopienia, co jest szczególnie przykre dla działkowiczów i mieszkańców z rejonu jej dorzecza.

Kacza od dawna pełniła znaczącą rolę gospodarczą w rozwoju wsi Wielki i Mały Kack oraz Orłowa. Jeszcze na początku XIX wieku istniało 6 zakładów które wykorzystywały energię silnego nurtu. Były to hamernie, papiernie, kuźnie wodne, młyny zbożowe. Na skutek erozji terenu dziś można odnaleźć pozostałości trzech z nich. Pierwszy z nich, młyn przy ul. Ks. Zawackiego 2, należący przed wojną do Horsta Kühla, był miejscem krwawych starć na początku II wojny światowej. Młynarz sympatyzował z okupantem niemieckim i z jego inicjatywy działy się tu akty terroru na miejscowej ludności i wojsku polskim. W odwecie okoliczni mieszkańcy podpalili młyn. Do dziś ocalał tzw. Dworek Młynarza i zabudowania gospodarcze. Nieopodal ujścia Kaczej znajdują się pozostałości papierni a w dzielnicy Mały Kack – hamerni. Wody cieku służyły też jako źródło zdobywania pożywienia. Do dziś można zauważyć w nim ryby, choć w zeszłym stuleciu poławiano w nim masę pstrągów, ryb łososiowatych i karpiowatych, szczególnie w jego górnym biegu.

Obecny stan sanitarny królowej gdyńskich potoków nie jest zadowalający. Mimo zmniejszenia ilości szkodliwych bakterii i toksyn, monitorowany regularnie przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Gdańsku strumień należy do wód IV klasy jakości. Notowany jest wysoki poziom chlorków oraz azotynów. Na przestrzeni lat likwidowane były dzikie spusty sanitarne z terenów około działkowych i mieszkalnych, zbudowano też zbiorniki retencyjne w dorzeczu Źródła Marii co częściowo polepszyło stan Kaczej, jednak aby odzyskała ona w pełni swój dawny blask, należy podjąć rozległe prace interwencyjne na terenie jej całego koryta.

Dość dramatyczne wydarzenia związane z Kaczą miały miejsce w 1937 roku. Wówczas bowiem na skutek obfitych opadów deszczu doszło do wylania się wód Kaczej z koryta. Kompletnie zalane było obecne skrzyżowanie ul. Wielkopolskiej z Aleją Zwycięstwa. Wówczas wybudowano objazd, który do dziś funkcjonuje jako ul. Powstania Styczniowego. Mimo regulacji koryta w latach 70-tych, podobnych rozmiarów powódź nastąpiła w lipcu bieżącego roku.

Granicę między Gdynią a Sopotem wyznacza malowniczy strumień o charakterze podgórskim. Jego dorzecze, obfitujące w malownicze jary i polany to jedno z najbardziej urokliwych miejsc Trójmiasta. Jaka jest historia potoku Swelina?

Etymologia nazwy potoku wywodzi się z języka słowiańskiego i sięga XIII wieku. ‘Svelina’ po raz pierwszy pojawiła się w dokumencie księcia Mściwoja II datowanego na 5 marca 1283 roku (zwrot ‘Rivulim qui Svelina dicitur’). Stanowiła ona północną granicę dóbr cystersów oliwskich. Na zachód od potoku znajdowały się ziemie osiadłych na terenie obecnej Gdyni rycerzy. Twarde brzmienie nazwy nie jest tożsame z jej wymową. Niemieccy kanceliści epoki średniowiecza nie zapisywali miękkości głosek słowiańskich, stąd czytano wspomniany zapis jako ‘Swelinia’. Taka niepoprawna z historycznego punktu widzenia nazwa występuje na niektórych mapach i planach miast z zeszłego wieku.

Potok ma całkowitą długość  2,6 km. Jest to jedyny gdyński strumień płynący w całości w otwartym korycie. Wypływa z doliny rozcinającej strefę krawędziową wysoczyzny Pojezierza Kaszubskiego. Główne źródlisko znajduje się na wysokości 60 metrów n.p.m. na terenie leśnej polany przy starej osadzie Bernadowo. To niegdyś odludne miejsce z kilkoma gospodarstwami zostało na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat mocno rozbudowane. Spiętrzono tu nawet na prywatnym terenie niewielki staw, który pełni również rolę zbiornika retencyjnego. Wzdłuż rzeczki ciągnie się niewielka ścieżka. Podczas jej utwardzania znajdowano tu pruskie monety. To pozostałości po mieszkańcach którzy skracali sobie tędy drogę do okolicznych wsi takich jak Wiczlino czy Wielki Kack. Źródła Sweliny to miejsce odwiedzane przez miłośników militariów. Tam bowiem istniał tzw. ‘Torpedolager’ –  niemiecka składnica torped i amunicji, wykorzystywanej w istniejącej do dziś oksywskiej torpedowni. W 2005 roku na tym obszarze powstał rezerwat ‘Łęg nad Swelinią”. Na ponad 13-tu hektarach można zaobserwować tu rzadką roślinność taką jak Listera, Wawrzynek, Kruszczyk czy też kilkusetletnie drzewo Czereśni – pomnik przyrody.

W pobliżu dawnego toru motocrossowego w Kolibkach istnieje rozbudowane po 1945 roku spiętrzenie wód potoku tworzące Staw Mazowiecki. Malowniczy zbiornik wodny z wysepką to popularne miejsce spacerowe zarówno mieszkańców Sopotu jak i Gdyni. W tym miejscu czerpano ze Sweliny wodę, niezbędną do procesu wytwarzania surowca w sąsiadującej ze stawkiem Cegielni. Jeszcze kilkanaście lat temu, w należących do niej budynkach mieściła się ferma lisów.

W miejscu, w którym Swelina przepływa pod obecną Aleją Zwycięstwa, istnieje do dziś kamień graniczny i pozostałości posterunku strzegącego najbardziej wysuniętego na północ odcinku międzypaństwowej granicy pomiędzy Polską i Wolnym Miastem Gdańsk. Rzeczka w dokumentach z tego okresu istniała pod nazwą Grenzfließ – co oznacza graniczny ciek wodny. U jego ujścia do Zatoki Gdańskiej znajdował się słup z napisem Traite de Versailles / 28 Juin 1919 z dużymi literami FD i P.

Ujście Sweliny było w okresie międzywojennym bardzo popularnym celem wycieczek turystycznych, podejmowanych zarówno z Sopotu, jak i z Gdyni. Po obu stronach granicy biegły obok koryta potoku zadbane ścieżki spacerowe prowadzące aż do drogi gdańsko-gdyńskiej. W 1996 w górnym biegu potoku utworzono użytek ekologiczny od długości 550 metrów o nazwie „Jar Swelinia”. Las porastający głęboki jar to głównie grąd gwiazdnicowy i żyzna buczyna niżowa. Dwa lata wcześniej, w pobliżu dawnego posterunku granicznego, wybudowano oczyszczalnię hydrofitową, dzięki której zanieczyszczone wody deszczowe po opadach zatrzymywane są w specjalnym zbiorniku.

W strumieniu spotkać można niewielkiego pstrąga potokowego i rzadkiego przedstawiciela gatunku płazińców – wypławka alpejskiego. To niewielkie stworzonko, zaliczane jest do poglacjalnych form reliktowych. Żył w Europie w okresie zlodowaceń – ponad 115 tysięcy lat temu! Współcześnie występuje w Polsce jedynie na terenie Karpat, Sudet i w Pieninach.

Będąc w okolicy potoku Swelina warto odwiedzić Bernadowo, leśną osadę u źródeł tego potoku. Co ciekawe, aż do 2008 roku miała ona w nazwie literę ‘r’. ‘Bernardowo’ skrócono z powodu zmian językowych, wprowadzając odpodobnienie na odległość dwu ‘r’. Sam Bernard, od którego wywodzi się nazwa, był według legend kaznodzieją, który osiadł na tych ziemiach w średniowieczu. W miejscu, gdzie obecnie istnieje wieża widokowa w Kolibkach, istniała góra kapliczna.

Potok Kolibkowski, o długości dwóch kilometrów, to trzecia, obok Sweliny, malownicza rzeczka Orłowa, przepływająca przez głębokie polodowcowe jary. Mimo stosunkowo leniwego nurtu, odegrała ona znaczącą rolę w gospodarce i życiu okolicznych mieszkańców dawnego majątku ‘Kolibki’.

Etymologia nazwy potoku oraz tej części Gdyni wywodzi się od słowa ‘Colypka’ i sięga XIV wieku, nawiązując do topografii terenu przypominającej kolebkę. Pod tą nazwą zapisano obszar granicy posiadłości należących do klasztoru oliwskiego. W następnych stuleciach rozwijało się tu osadnictwo i drobne rzemieślnictwo, skupione w miejscu, gdzie Potok Kolibkowski przepływał pod traktem prowadzącym z Gdańska do Pucka. W późniejszych wiekach Kolibki należały do wielu szlacheckich i magnackich rodzin, m.in. Ostromickich, Wejherów, Radziwiłłów, Przebendowskich czy Sobieskich – w latach 1677-1678 przebywał tu sam król Jan III Sobieski, który upodobał sobie to spokojne, nadmorskie miejsce.

Struga, zwana też zdrobniale Kolibianką, niegdyś o bystrym nurcie, posiadała dwa niezależne źródła, jedno wypływające spod tzw. ‘góry kaplicznej’ (wzniesienie w okolicy ul. Spółdzielczej), drugie zaś (obecnie wyschnięte) pojawiające się w okolicy niewielkich wysięków w pobliżu ul. Adwokackiej. Co ciekawe, jest ono położone już na terenie dzielnicy Gdynia Mały Kack. Krzyżowały się one na polu do wypasu krów, które znajdowało się w miejscu obecnego pola golfowego. Następnie wody kierowane były do stawu, znajdującego się przy okazałym młynie należącym do zabytkowego zespołu dworsko-parkowego Kolibki. W tamtym miejscu, jeszcze kilkadziesiąt lat temu istniało drugie, dawne koryto, które funkcjonowało jako spływ wód na wypadek powodzi. Budynek ten, jego zrewitalizowana infrastruktura i zbiornik wodny cieszą oko spacerowiczów do dziś. Nie zawsze tak jednak było. Zarówno sam staw, jak i koryto, po wojnie zarosło i służyło jako dzikie śmietnisko. Spuszczano tam też odpady z ośrodka produkcji rolniczej, który mieścił się w budynkach pałacyku. Rozbudowa dzielnicy Orłowo i osuszanie coraz to większych połaci ziemi w górnym biegu Potoku w celach budowniczych spowodowało jego postępującą degradacje. Wody były również eksploatowane przez działkowiczów z rejonu obecnego centrum handlowego Klif. Według relacji niektórych z nich, do początku lat 70-tych w wodach pojawiały się liczne cierniki oraz raki.

Struga, za młynem spływa głębokim jarem, topograficznie nazwanym ‘obniżeniem redłowskim’ w stronę Zatoki Gdańskiej. Okolice jej ujścia były niegdyś miejscem lokalizacji przystani rybackich. Podobnie jak w pobliskiej rzece Kaczej, wody obfitował w łososie, pstrągi i okonie, które doskonale czuły się w wówczas głębszym bystrym potoku. Dawni kaszubscy rybacy nazywali ciek wodny ‘Kòlibsczô Strëga’

Koryto potoku nosi ślady regulacji oraz wielu interwencji w jego bliskim otoczeniu, celem zminimalizowania zagrożenia powodziowego. Pomimo spokojnego nurtu (średnim przepływ wód wynoszący 0,03 m³/s), spływa do niego część wód opadowych z pobliskiego systemu podziemnych kanałów, w które on sam na odcinku przy centrum handlowym ‘Klif’ został włączony. Widać to doskonale w miejscu betonowego przepustu, gdzie strumyk przepływa dwa metry pod Al. Zwycięstwa. Kilka lat temu wyznaczono najbardziej narażone na zalanie przez nadmiar wód tereny położone wzdłuż nurtu. Były to okolice przepustu pod torami kolejowymi, który został kilka lat temu umocniony  i poszerzony. W ramach prewencji wyłączono spod zabudowy dobrze uformowaną dolinę potoku położoną powyżej ul. Inżynierskiej, jak i obszar położony powyżej przepustu (łąką w okolicy nasypu kolejowego). 220 tysięcy złotych kosztowało wykonanie umocnienia ujścia kolibianki za pomocą koszy gabionowych i palisad. Mimo, iż po ulewach nurt wody w korycie jest stabilny, istnieje zagrożenie podmycia budynku Sceny Letniej Teatru Miejskiego, np. podczas cofki wód z zatoki gdańskiej.

W 2013 do użytku został oddany malowniczy most, o długości 56-ciu metrów, który wisi nad jarem, w dolnym biegu potoku. Pełni on rolę kładki dla rowerzystów i pieszych, i jest jedną z większych atrakcji okolic – albowiem rozpościera się z niego przepiękny widok na okolicę i polodowcową dolinę, nad którą wypoczywał nikt inny jak sam król Jan III Sobieski wraz z królową Marysieńką…

// fot. autor Budynek Atrium, stan dzisiejszy

Domki te powstały w latach 1924-1926. Niewiele jest informacji z tamtych lat o ich genezie. Wiadomo jednak, że owa zwarta zabudowa, choć w z początku różniąca się nieco wyglądem od jej późniejszej formy (budynki powstawały w niewielkich odstępach czasowych) budowana była z przeznaczeniem mieszkalno-usługowym. Przed wojną istniały tam : sklep tytoniowy, niewielka cukiernia, zakład szewski. Dość ciasne zbicie budynków w jeden kompleks spowodowane było prostą przyczyną – granicą działki na której były postawione. Na zapleczu domków stało kilka drzew, które stanowiły granicę sąsiednich gruntów, a których część jest widoczna do dziś.

Domki przy Starowiejskiej 41-45 fot. Rocznik Gdyński 8

Szczęśliwie budynki przeżyły wojenną zawieruchę w nienaruszonej formie. Uszkodzony został jedynie system wodociągowy w obrębie jezdni i studnia znajdująca się na podwórzu oraz strop najwyższego budynku. W okresie powojennym w jednym z domków pod numerem 43 rozpoczął działalność legendarny już zakład fotograficzny Miruś. Jego założyciele, Jadwiga i Roman Męcik przenieśli go do Gdyni z miejscowości Jawor koło Wrocławia w 1948 roku. Nazwa Miruś pochodzi od imienia ich syna. Zakład ten szybko zyskał miano jednego z najpopularniejszych i najsprawniejszych w mieście (tradycje fotografowania w rodzinie Męcik sięgają 1899 roku). Fotografowali się tam marynarze, urzędnicy, młodzież i zwykli mieszkańcy. Kolejki sięgały często aż po dworzec, szczególnie w okresie egzaminów i letnią porą, gdy klientami byli też liczni turyści. Po 1974 roku, gdy zakład zaczęła prowadzić sama pani Jadwiga, rozpoczęto kursy i szkolenia uczniów w zawodzie fotografa. Część osób spośród grona przeszkolonych z powodzeniem do dziś prowadzi własne zakłady w Gdyni. Zakład Miruś do dziś funkcjonuje przy ulicy Amona 40Ł (Gdynia Chwarzno) i uwiecznia na fotografiach kolejne pokolenia mieszkańców Gdyni.

// fot. Mapa 1924

Wielką popularnością cieszyły się usługi szewca, pana Franciszka Śliwy, który miał swoją pracownię tuż obok Foto Miruś. Jego czeladnikiem i uczniem był między innymi Henryk Daduń, popularny szewc, którego zakład mieści się przy Ul. Antoniego Abrahama 23. Na przestrzeni lat w domkach mieścił się serwis naprawy rowerów pana Plichcińskiego, szklarz oraz sklep z drobiazgami.

// fot. Domki przy Starowiejskiej, autor nieznany

Kompleks budynków, jako zwarta historyczna zabudowa ulicy Starowiejskiej został wpisany w latach 80. na listę zabytków 1. klasy. Na skutek spraw własnościowych i prawnych w 1994 roku zarówno sklepy jak i mieszkańcy zostali z niego przesiedleni do innych obiektów, a sam budynek z listy zabytków został zdjęty. Wówczas rozpoczęto rozbiórkę domków, w ich miejscu zaplanowano budowę wysokiego budynku usługowo-mieszkalnego ‘Atrium”. Wielofunkcyjny budynek (projekt firmy Arch – Deco / INPRO) zachował na froncie elewacje dawnych budynków, łącząc tradycje z historią. Zabieg ten, w obecnych czasach powszechy, w roku 1994 w Gdyni był prekursorski. Za uwzględnienie spuścizny miejsca w obrębie nowoczesnej architektury dostał on nagrodę Czas Gdyni w kategorii wyróżnionej gdyńskiej inwestycji roku 1999. Jednak ślady przeszłości w tym miejscu nie ograniczają się do dawnej fasady kompleksu domków. W podwórzu wciąż można odnaleźć ślady po życiu dawnych mieszkańców ulicy Starowiejskiej. Historia stojącej tam do dziś pompy wodnej sięga roku 1924. Charakterystyczne zdobienia (Kaszubski smok) i sama pompa to obecnie łącznik przeszłości z teraźniejszością coraz cięższy do znalezienia w śródmieściu Gdyni. Wraz z trzema wysokimi drzewami, jest to unikatowy, choć miniaturowy fragment dalekiej, a jednak bliskiej przeszłości naszego miasta.

// fot. Ozdobny element pompy fot. Michał Miegoń

// fot. Zagajnik na podwórzu fot. Michał Miegoń

Krótka geneza początków kina na ziemiach polskich

Pionierami kinematografii byli działający od 1893 roku wynalazcy: Kazimierz Prószyński, Piotr Lebiedziński oraz Bolesław Matuszewski. Prószyński wynalazł w 1894 roku pleograf – aparat łączący w sobie funkcję kamery i projektora. Lebiedziński skonstruował z kolei w 1895 roku tzw.kinematograf Lebiedzińskiego, na którym zarejestrował dwa filmy krótkometrażowe. Bolesław Matuszewski wraz z bratem Zygmuntem założył zaś w 1895 roku w Warszawie pierwszą polską wytwórnię filmową o nazwie Paryska Fotografia Lux Sigismond et Comp, w której zatrudnił kilku operatorów i zajmował się produkcją krótkiego metrażu.

18 lipca 1896 roku odbył się pierwszy pokaz filmowy, jednakże niezależnie od pionierów, bo przy użyciu kinetografu spółki Edisona. Natomiast pierwsza projekcja kinowa miała miejsce 14 listopada 1896 roku i została przeprowadzona przez ekipę operatorską należącą do Louisa Lumière’a. Pierwsze kino na ziemiach polskich –Gabinet Iluzji – zostało założone w Łodzi w 1899 roku przez braci Antoniego i Władysława Krzemińskich, nie zachowało się jednak do czasów współczesnych. Filmowe ziarno zostało wówczas zasiane, a fascynacja ruchomymi obrazami zaczęła się udzielać wszystkim bez wyjątku.

Jak kino trafiło do Gdyni?

Rozkwit sztuki wizualnej na terenie naszego miasta datuje się już na okres przed uzyskaniem przez Gdynię praw miejskich. Już na przełomie roku 1925 i 1926 zawiązało się tu stowarzyszenie ‚Towarzystwo Dramatyczno-Muzyczne Pro-Arte’, które będzie pełnić ważną rolę w kulturalnym życiu miasta. Teatr, muzyka i budowa instytucji Kulturalnych były ważnym elementem rozbudowy infrastruktury miejskiej oraz zapewnienia wszystkim przyjezdnym oraz nowym mieszkańcom obcowania z kulturą . Obok Pro-Arte powstał również Teatr Żołnierski Wybrzeża Morskiego, Teatr Wybrzeża czy też regionalny teatr Skarżyńskiego. Jednak aby dotrzeć do kina należało dojechać do Wolnego Miasta Gdańsk, gdzie znajdował się najbliższy kinematograf. Kino było swoistą alternatywą dla spotkań z literatami, których wówczas starano się zainteresować Gdynią. Nie wszyscy wobec istniejącego jeszcze zjawiska analfabetyzmu interesowali się literaturą, a obraz ruchomy miał potencjał przemawiania do każdego.

Według najstarszych mieszkańców miasta w tzw. chińskiej dzielnicy istniały przenośne kinematografy, wyświetlające filmy o dość zbereźnej treści, które ochoczo oglądali marynarze i podejrzany element.

Oto chronologia oraz fakty dotyczące gdyńskich kin.

• „Czarodziejka”
• Data istnienia : 14.10.1926 – 06.05.1937 „Czarodziejka”
• Adres : Róg ul. 3 Maja i 10 Lutego- Plac Chrobrego)

Obiekt funkcjonował pod nazwą ‚Kinematograf Czarodziejka’. Istniało w nim pomieszczenie teatralne i koncertowe, funkcjonujące w budynku otynkowanym budynku drewnianym. Czarodziejka posiadała salę prób i koncertowe miejsce dla Orkiestry Marynarki Wojennej oraz Chóru Gdyńskiego. Chór Gdyński konkurował z Chórem ‘Dzwon Kaszubski’.

Właścicielem był Brunon lub też Bronisław Zieliński, Warszawiak. Skąd znak zapytania przy imieniu? Jako Brunon funkcjonuje on w opowieściach oraz na łamach gazet miejskich, ale wedle dokumentów oficjalnych występuje pod imieniem Bronisław. Uzyskał on tymczasowe pozwolenie na budowę kina. Obiekt posiadał 300 miejsc – maksymalnie 400 po udostępnieniu podłogi jako miejsca spoczynku.

Działał w nim też regularnie popularny kabaret prowadzony przez pana Janusza Kowalskiego (szef bufetu ‘Czarodziejki‘). Jakie wyświetlano tam filmy? Przede wszystkim westerny, gatunek płaszcz i szpada (Gdynianie szaleli za „Zorrem” z Douglasem Fairbanksem), młodzież wpatrzona była w Tarzana granego przez Johny’ego Weissmullera, bawił do łez Charlie Chaplin oraz komedie polskie. Taper Janusz (czyli pianista, na żywo reagujący graniem do obrazów) regularnie grał do wyświetlanych filmów.

Augustyn Krauze, pierwszy burmistrz Gdyni wyraził na otwarciu Czarodziejki w 1926 roku nadzieję, iż kino w Gdyni odciągnie od pijaństwa i hultajstwa mieszkańców Miasta. Pierwszym zaprezentowanym filmem był „Neapol, Południowe Włochy”. Seansy wpierw były możliwe zimową porą jedynie 3 dni w tygodniu, potem porą letnią i wiosenną 7 dni w tygodniu. Jakość obrazu gwarantowała aparatura „Ermann”.

W 1929 kino zostało zamknięte – Remont zalecił Mieczysław Bilek, ówczesny prezydent miasta Gdynia. Inspekcja jego urzędników wykazała złą budowę kinematografu oraz Sali (drewniane pomieszczenie groziło niebezpieczeństwem zaprószenia ognia). Pierwszym filmem po przerwie (zmniejszono liczbę miejsc do 240) był „Pan Tadeusz”.

Osobną kwestią były filmy tylko dla dorosłych – urządzano seansy osobno dla mężczyzn i osobno dla kobiet. Hitem był film „Nasza bolączka” o chorobach wenerycznych. Na filmach dla dorosłych często zakazywano muzyki, szczególnie, jeśli filmy były o edukacji seksualnej. Popularnością cieszył się też film „Piekło Kobiet”, będący protoplastą gatunku thrillera erotycznego.

W dni robocze seanse zazwyczaj odbywały się 18.00 i 20.45, w weekendy o 15.00, 17.00, 19.00, 21.00. Raz w tygodniu zmieniano repertuar, tak jak dzieje się teraz (premiery), przedłużano filmy na życzenie publiczności. Stosowano stosowne notki jeśli film zawierał sceny przemocy lub seksu. W 1930 próbowano wprowadzić dźwięk, zakupiona została aparatura odtwarzająca muzykę. Efekt kryzysu i zubożenia ludności powodował coraz mniejsze dochody z biletów, próbowano przyciągnąć ludzi nowymi technologiami udźwiękawiania obrazu. Wobec budowy kamienicy mieszkaniowej Funduszu emerytalnego pracowników banku gospodarstwa krajowego kino zburzono w 1937. Ostatni seans odbył się 06.05.1937. Zaprezentowano film „Adieu” (czyli żegnaj, do widzenia).

Brunon Bronisław Zieliński cieszył się popularnością w Gdyni, wspomagał również kościół w Gdyni. W lutym 1930 roku rozpoczął zbiórkę na budowę kościoła w Gdyni Najświętszego serca Jezus (działo się to podczas projekcji filmu o zwierzętach pt. „Dwadzieścia dni kozy”). Podczas II Wojny Światowej powodu wyświetlania w ‘Czarodziejce’ filmów antyhitlerowskich Brunon /  Bronisław został przeniesiony do generalnej guberni. Po wojnie płyty z czarodziejki chodnikowe (reklamy) były w wielu miejscach (ul. Portowa, Starowiejska, 3 Maja). Obecnie jedna z nich znajduje się w podziemiach Muzeum Miasta Gdynia.

• „Casino” / „Morskie Oko”
• Data istnienia : 21.10.1927-1939
• Adres: Skwer Kościuszki, Casino

Właścicielem Kina był Kapitan Stanisław Schmidt – udziałowiec w pierwszej gdyńskiej stoczni ,,Stocznia w Gdyni Towarzystwo z ograniczona poręką” i właściciel willi przy ul. Starowiejskiej 8 – widocznej na zdjęciu poniżej. Po tym, jak udziały spółki wykupił „Danziger Wertf” (Stocznia Gdańska), stwierdził, iż biznes należało rozpocząć gdzie indziej. Tym miejscem była Gdynia.

Na początku pomagała mu żona Izabela, a potem Dyrektor kina i właściciel : Stefan Szczuka. Według dokumentów Daniel Metz pełnił funkcję dyrektora przed panem Stefanem.

Kino znajdowało się w dużej Sali restauracji Casino. Był to swoisty kombinat – oprócz kina mieściła się tam restauracja, sala wykładowa, kasyno,  kawiarnia, fotograf. Był to prawdziwy protoplasta multipleksów. Sala mieściła 580 osób. Na seanse obowiązywało znacznie droższe bilety niż „Czarodziejka” ale kino gwarantowało lepszą jakość i komfort oglądania ruchomych obrazów. Pierwszym wyświetlonym filmem była „Czarna Natasza”. Od 1929 roku datuje się działanie kina w „Casino” pod nazwą „Morskie Oko”

W Soboty i niedziele o 23.00 rozpoczynały się seanse dla dorosłych. W tamtych czasach w tych filmach poruszano takie tematy jak walka z następstwem prostytucji, zagadnienia seksualne, okres dojrzewania kobiety.  Na dziennych seansach zakontraktowana była orkiestra ‘morskie oko’ z Harry’m Liedkem jako wiodącym pianista.

Sprzęt w kinie robił wrażenie – za oświetlenie służyło 48 lamp elektrycznych, 260 gwiazd zdobiło majestatycznie sufit, poczekalnia mierzyła 300 metrów długości i 5 szerokości. W holu leżały liczne czasopisma i gazety. Kino było czynne codziennie. Ceny biletów na początku lat trzydziestych ubiegłego wieku kształtowały się następująco : dół sali 1,50 zł a balkon 1,70. W latach 30-tych wprowadzono promocje – na 1 bilet wchodziły dwie osoby. Znów było to pokłosie kryzysu. W 1930 roku zamontowano w Morskim Oku ‘Zeiss ikon’, najnowszy sprzęt dźwiękowy.

Oprócz filmów w Sali występowały teatry, odbywały się akademie z okazji uroczystości państwowych, przybywały tu teatry Warszawskie takie jak Studio-Teatr Ireny Solskiej z Warszawy. Między Schmidtem a Zielińskim z kina „Czarodziejka” istniała duża konkurencja. Walczyli oni o klienta sprowadzając coraz to świeższe teatry i kopie nowych filmów, często oferując lepsze stawki lub zawierając przyjaźnie bądź sojusze z dystrybutorami lub dyrektorami teatrów. A jednak media popierały repertuar „Morskiego Oka” a nie „Czarodziejki”. Premiera pierwszego dźwiękowego filmu w Morskim oku nastąpiła w 21.02.1931 – wyświetlono wówczas film „Parada Miłości”

Prowadzono swoisty wyścig technologiczny – zza wielkiej wody sprowadzono aparaturę Western Electric za 150 tysięcy złotych, które suplementowała Aparaturę „Errman”. Prowadzono też w ‚Morskim Oku’ liczne akcje charytatywne – Dochód z 6 seansów filmu „Deszcz Róż’” o Św. Teresie przeznaczony był w całości na montaż i zakup organów do kościoła Najświętszej Marii Panny. W 1931 grano w kinie film „Na zachodzie bez zmian’ – Z Wolnego miasta Gdańsk przybywały na niego wówczas prawdziwe tłumy Niemców, z tego względu, iż był on filmem tam zakazanym.

Kino zamknięto w 1939 roku. Budynek Casino jeszcze na początku lat 40-tych ubiegłego wieku służył jako magazyn, wyburzony został około 1941 roku.

• „Torpeda”
• Data istnienia : 1929 – 1939
• Adres: Koszary Marynarki Wojennej, Rondo Bitwy pod Oliwą

‚Torpeda’ było kinem w koszarach na 120 miejsc, seanse odbywały się w piątki. Zainaugurowało działalność kinematografu filmem „Z dnia na dzień – wojna polsko-rosyjska”. Drewniany barak w którym kino się mieściło strawił pożar 16.02.1930 roku podczas seansu „Tempo Tempo”, traktującego o radosnych kolarzach. Później nadal odbywały się seanse w barakach nieopodal jako „Kinematograf wojskowy” – była to swoista kontynuacja „Torpedy”. Kino przestało istnieć 1.09.1939 roku i obecnie nie ma po nim śladu, nie licząc trzech otaczających go niegdyś drzew.

• „Bajka”
• Data istnienia : 1931-1939
• Adres: Skwer Kościuszki 14

Właścicielem kina był pan Kazimierz Peszkowski. Salę na 200 widzów gdynianie bardzo chętnie odwiedzali, szczególnie z tego powodu, iż kino wypełniało lukę w seansach dla widzów dorosłych, które odbywały się 7 dni w tygodniu wieczornymi porami. Kino, z racji słabej wentylacji zatrudniało tzw. ‘Perfum-bojów’ – chłopców, którzy podczas seansu rozpylali wonne perfumy aby zatuszować zapach potu.

Pierwszym filmem, który był wyświetlany w kinie „Bajka” był tytuł „Mąż swojej żony”. Ceny biletów kształtowały się zaś od 1 zł do 2,50 zł. Już rok po otwarciu kino zostało zamknięte było z powodów BHP – wówczas zamiast seansów rozpoczęto przedstawiania teatralne m.in. teatru Pro Arte.

W 1932 kino ponownie otwarto, zmniejszając liczbę miejsc do 160 miejsc. Jego działalność przerwał wybuch wojny.

• „Bodega”
• Data istnienia : 1936-1938
• Adres: Plac przy Riwiera – klubie Marynarki Wojennej

Sala Bodegi mogła pomieścić aż 400 widzów. Twórcą kina był Brunon Zieliński, czyli właściciel Czarodziejki, która wówczas już nie istniała. Był to całkowicie jego własny lokal i budynek – kino autorskie. Bilet w cenie 54 grosze był jednym z najtańszych w mieście.

Sam budynek, drewniano-murowany,  powtórzył niestety błędy konstrukcyjne Brunona Zielińskiego z „Czarodziejki” – drewniane elementy na skutek zaduchu i braku wentylacji próchniały, pojawiał się grzyb i nieświeży zapach. Młodzi chłopcy, w zamian za możliwość oglądania seansów rozpylali perfumy po Sali, byli to tak zwani ‘Perfum-Boje’. Część z nich pracowała zresztą na etacie jako rozpylacze w kinie ‚Bajka’.

10.12.1938 roku, podczas wyświetlania filmu „Trędowata” kino spłonęło (obyło się bez ofiar) . Przyczyną był wadliwy komin. Najpopularniejszymi filmami wyświetlanymi w kinie Bodega były „Cowboy – prawdziwa historia”, „Córka Frankensteina” oraz „Zbieg z San Quentin”.

• „Lido” / „Wolność” / „Atlantic”
• Data istnienia : 1937-01.01.1990
• Adres: 3 Maja 28

Budynek został wybudowany w 1934 roku. Był on siedzibą narodowej Galerii Morskiej w Gdyni, stworzonej przez wybitnego malarza Mariana Mokwę. Formalnym właścicielem był Stefan Schmidt.

Kino zostało otwarte jako swoisty suplement przyciągający ludzi do galerii. Często zdarzało się że zamożniejsi widzowie wychodzili z seansu z zakupionymi obrazami. Budynek posiadał nowoczesną wentylację, Mieszkanie dla stróża i jego rodziny oraz mieszkanie dla kinooperatora, ceny kształtowały się przystępnie – od 1 do 2,50 pln.

Pierwszym filmem zaprezentowanym w Lido był „Król i Chórzystka”. Oprócz seansów urządzano tu  wernisaże, koncerty, przedstawienia teatralne.  Były ku temu niezłe warunki – sala gwarantowała miejsce na 510 osób. Co ciekawe, 18.01.1937 kino spłonęło (wada komina) – zamknięte zostało na dwa miesiące.

Miejsce znacznie ucierpiało wraz z wybuchem II Wojny Światowej. Spalono wówczas wszystkie obrazy jako element pro-polski. Podczas wojny obiekt funkcjonował jako kino „Goten”.

Po wojnie państwo odebrało nowo wyremontowany budynek Mokwie. Kino upaństwowiono i prezentowano do odwilży jedynie filmy radzieckie. Pierwszym seansem powojennym była projekcja filmu „Sekretarz Rejkomu”.  Chciano nadać kinu nazwę „Moskwa” lub „Leningrad”, jednak udało się przeforsować neutralniejszą nazwę „Atlantic”, która funkcjonowało do początku roku 1990, czyli do zamknięcia kina. Potem mieścił się tam ciucholand oraz supermarket. Obecnie w dawnym kinie mieści się klub muzyczny „Atlantic”.

• Warto dodać, że w Gdyni istniały też kina objazdowe. Pierwsze kina objazdowe prowadzili pan Wacław Garby oraz Diecezjalny Instytut Akcji Katolickiej. W 1936 otrzymał Wacław Garby pozwolenie na bycie objazdowym kinooperatorem. Filmy, często anglojęzyczne, przywożone były przez marynarzy tajnie. Niektóre z tytułów to : „Pechowy John”, „Kłamiesz kobieto”, „Królowa puszczy”, „Małżeństwo”, „Żywot św. Franciszka”. Diecezjalny instytut Akcji Katolickiej prezentował słabe kopie filmu „Bitwa pod Somną”. Były często nadwyrężone intensywnym wyświetlaniem i nierzadko kończyły się przed finałową sceną bitwy.

• „Polonia” / „Apollo” / „Goplana”
• Data istnienia : 1937 – 1999
• Adres : Ul. Żeromskiego 49

Właścicielem tego kina, mogącego pomieścić aż 460 osób był lokalny przedsiębiorca Stanisław Pręczkowski oraz spółka „Kino-Polonia”, założona przez dwóch gdańszczan – Edgara Betlejewskiego oraz Alfonsa Nowcę. Ten ostatni był też właścicielem kilku ziem na terenie obecnej dzielnicy Obłuże.

Ceny biletów kształtowały się raczej mało atrakcyjnie dla najuboższych mieszkańców miasta : 1 zł za gorsze miejsca, 2 zł za lepsze. Za gorsze miejsca uznawano z tyłu Sali.

Co ważne, kino to posiadało pierwsze numerowane miejsca na Sali kin Gdyńskich (numerowane bilety) oraz pierwszą kurtynę! Marmurowe elementy wnętrza, prelekcje oraz spotkania elit oraz polityków świadczyły o tym, iż to kino przeznaczone było dla zamożniejszych mieszkańców Gdyni.

W czasie drugiej wojny światowej zmieniono nazwę ‚Polonia’ na „Apollo”, a na początku lat 50-tych na ‚Goplanę’. Kino zamknięto 10.10.1999. Obecnie sala jest nieużywana.

• „Atlantic” / „Lily” / „Promień”
• Data istnienia : 03.02.1937-1991
• Adres : Ul. Chylońska 44)

Chylońskie kino zostało otwarte w marcu 1937 roku (wpierw jako ‘Atlantic’, potem jako ‘Lily’). Pierwszym filmem prezentowanym w kinie była „Mleczna Droga”.

Pomieszczenie było ogrzewane piecem kaflowym przy jednoczesnym braku wentylacji, co powodowało częsty zaduch.  Kino posiadało 140 miejsc.

• „Miraż” / „Neptun”
• Data istnienia : 01.07.1937-1988
• Adres : Gdańska 238 / Aleja Zwycięstwa 238)

Pierwszy zaprezentowanym filmem w tym orłowskim kinie była „Barbara Radziwiłłówna”. W komfortowej sali z odpowiednią wentylacją mogło pomieścić się aż 140 osób.

Niewielkie orłowskie kino słynęło po otwarciu z działalności charytatywnej – tzw. Poranki dla szkół – 25 % dochodu z biletów przeznaczano na budowę szkół. Akcja była kontynuowana po wojnie, z tym ze podniesiono procent do 50%. Po wojnie wznowiono działalność, jednak w obliczu braku modernizacji sprzętu oraz awaryjnie działającej infrastruktury nie cieszyło się ono popularnością. Niemniej istniało aż do końca lat 80-tych ubiegłego wieku.

• Kino bezimienne (budowa niedokończona)
• Adres : Ul. Świętojańska 133

W latach 1937-1939 w miejscu obecnego U7 powstawać zaczęła sala na 1500 osób przeznaczona na działalność kinową i widowiskową. Budowę przerwał wybuch wojny i nigdy nie została ukończona. Stanisław Miecznikowski ,architekt, twórca YMCI (1948), był projektantem i inicjodawcą pomysłu budowy tego największego gdyńskiego kina.

• „Zorza” / „Union” / „Fala”
• Data istnienia : 03.1938-2000
• Adres : Ul. Mireckiego 14

Właścicielem ‚Zorzy’ był Gwidon Sokołowski. Swój majątek, zarobiony częściowo za wielką wodą zainwestował w kino mające przynieść chlubę tej rozbudowującej się zachodniej części miasta. Do kina sprowadzono ze Stanów Zjednoczonych sprzęt nagłaśniający Philips. Kino cieszyło się dużą popularnością, z racji bliskiego położenia dużych skupisk mieszkaniowych przy ul. Morskiej. Otwarte zostało 18.02.1938 roku, a pierwszym wyświetlonym filmem był „Dorożkarz nr 13”.

Sala gwarantowała 300 miejsc siedzących, przy maksymalnym oblężeniu i dostawieniu krzeseł mogło się tu pomieścić 400 osób. Miejsce było dobrze przemyślane pod względem przeciwpożarowym i po wojnie nie przebudowywano jego wnętrz pod nowe przepisy bezpieczeństwa.

Podczas wojny zmieniono nazwę na „Union” i wyświetlano tam głównie materiały propagandowe. Po wojnie kino działało z powodzeniem do końca XX wieku jako „Fala”. Obecnie we wnętrzu mieszczą się magazyny ‚Clinica Medica’.

• „Gwiazda” / „Bałtyk” /  „Warszawa”
• Data istnienia : 03.03.1939-2003
• Adres : Świętojańska 36

Najnowocześniejsze kino na Wybrzeżu swoich czasów mieściło 1000 osób na widowni. Posiadało klimatyzację, wygodne siedzenia, bar z fontanną, kawiarenkę, palarnie, marmurowe zdobienia i ogrzewanie gorącym powietrzem.

Kino powstało według projektu inż. Józefa Langiewicza (przybył do Gdyni w 1924 roku), Józef Langiewicz był również jego właścicielem do spółki z Józefem Jereczkiem (menadżer). Wyposażenie kosztowało 350 tyś złotych. Nazwę wymyśliła Helena Grossówka, aktorka, zachwycona projektem wnętrz i ideą najnowocześniejszego kina miasta Gdynia. Ekran miał 8 metrów podstawy, a długość całej sali wynosiła 28 metrów.

Pierwszym filmem wyświetlonym po otwarciu w 1939 roku było „Kłamstwo Krystyny”. Koncert towarzyszący zagrała Orkiestra Marynarki Wojennej. Pierwszym zagranicznym filmem były zaś „Zeznania Szpiega”. Seanse odbywały się w godzinach : 15.00, 17.00, 19.00, 21.00. Ceny biletów kształtowały się od 1pln, 1.50 pln i 2 zł za parter oraz 2 zł i 2,50 zł za miejsca na górze.

W czasie drugiej wojny światowej ‘Gwiazdę’ przemianowano na„Stern Licht-Spiele”. Właścicielem został niemiecki impresario Georg Schmidt. Schmidt podszedł do sprawy przejęcia kina z poszanowaniem starej nazwy – niemiecka nazwa była tłumaczeniem dawnej polskiej nazwy.

Co ciekawe, w czasie wojny przetrzymywano w Sali kinowej zestrzelonych aliantów. Transportowano ich potem do Szwecji, gdzie mieścił się punkt przerzutowy.

Po wojnie Kierownik okręgowego wydziału kinofikacji na terenie województwa gdańskiego, Józef Zakrzewski, uruchomił tu kino „Bałtyk”. Otwarcie nastąpiło 24.05.1945. Pierwszym filmem po reaktywacji kina był „Anatolij Iwanowicz gniewa się” i „Przygody Tarzana”. Kino miało nazywać się „Moskwa” – w 1950 roku próbowano sforsować tą nazwę, ale wobec protestów Gdynian, zmieniono na Warszawę. Był to skutek społecznego kompromisu. Wraz ze zmianą nazwy zmniejszono liczbę osób do 801 miejsc na widowni na skutek przepisów przeciwpożarowych.

Szczególnym wydarzeniem była premiera filmu „Zakazane Piosenki” w 1947 roku – co ciekawe, wszedł on tego samego dnia do kina ‘Atlantic’. Podczas remontu w 1981 roku odkryto pocisk zakleszczony w stropie oraz skrzynki z amunicją z czasów II WŚ.

W kinie Warszawa odbywały się projekcje Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych. Wejście zdobił piękny neon gazowy.

Kino zlikwidowano w 2003 roku, ostatnim filmem wyświetlonym w Sali był dramat „Frida” z Salmą Hayek w roli głównej . Maciej Mokros, wieloletni kinooperator ‘Warszawy’ w dniu zamknięcia napisał następujący list : „Główną przyczyną likwidacji naszego obiektu były systematycznie malejąca frekwencja widzów i coraz większe problemy z uzyskaniem kopii filmowych od rodzimych dystrybutorów. Dnia 03.03.2003 kino nasze pożegnało swoją widownię obrazem „Frida” wyświetlanym o godzinie 21.35. Tego samego dnia gościliśmy też wdowę po inż. Langiewiczu który wybudował kino jeszcze przed wojną. Niestety czasy świetności tego obiektu dawno już minęły i pomimo pełnej sprawności całego wyposażenia kino zostało zamknięte. Sprzęt kinotechniczny został zdemontowany i zabezpieczony, mając nadzieję że jeszcze kiedyś nasza grupa miłośników kina, która w ostatnim czasie starała się prowadzić to kino, zorganizuje w Gdyni jakiś mały kameralny przybytek dziesiątej muzy. Chciałbym podkreślić że to jeszcze nie jest koniec kina „Warszawa”, to tylko kwestia czasu ale niestety nie wiemy jeszcze jak długiego. W każdym razie na pewno kino przy ulicy Świętojańskiej 36 przeszło już do historii i nie jest już możliwe reaktywowanie jego pod tym adresem. W miejscu kina powstaje teraz samoobsługowy sklep spożywczy jednej ze znanych sieci marketów, oraz pasaż handlowy. Na koniec chciałbym podziękować wszystkim wiernym widzom oraz osobom zaprzyjaźnionym za odwiedzanie naszego kina. Postaramy się nie dopuścić do niezdrowej hegemonii instytucji z ulicy Waszyngtona i bezsensownego windowania cen biletów, które już się stało faktem.”

• „Mewa” / „Klubowe” / „Kinoteatr Grom”
• Data istnienia : 1952 –
• Adres : Rondo Bitwy pod Oliwą

Miejsce znane jako „Grom” obecnie nosi nazwę następującą : Sala Widowiskowa Klubu 3 Flotylli Okrętów „Grom”

Sala główna mieściła z początku 893 widzów. Potem liczbę miejsc zmniejszono z powodów przepisów przeciwpożarowych. Usunięto wówczas co drugi rząd. Było to pierwsze kino z ogromnym panoramicznym ekranem z USA, który funkcjonuje do dziś.

Ciekawostką jest, że w roku 1957 w kinie wyświetlono aż 475 seansów filmowych dla 235 tys. widzów, co czyni to kino gdyńskim rekordzistą w tamtym okresie.

W 1980 roku zmniejszono liczbę miejsc siedzących, po demontażu co drugiego rzędu sala mogła jednorazowo pomieścić jedynie 600 osób (400 na dole, 200 u góry). Mimo wszystko ogrom miejsca i jego pełne elegancji wnętrza mogły spokojnie konkurować z takimi miejscami jak Teatr Muzyczny im. Danuty Baduszkowej.

Sekretem tego miejsca jest jego położenie. Obiekt został wybudowany w 1952 na zasypanym stawie wiejskim – popularnym miejscu służącym do połowu ryb, a w czasie wojny służącym za miejsce gdzie niemieccy żołnierze ścigali się łódkami. Staw został zlikwidowany przez inspektora nadzoru budowlanego jako relikt dawnych czasów, mimo iż budynek można było postawić w innym miejscu. Spowodowało to regularne zalewanie orkiestronu (pomieszczenie dla orkiestry) oraz pokoju suflera przez wody gruntowe. Kres tej sytuacji przyniosło dopiero zalanie orkiestronu kilkumetrową warstwą betonu. Obecnie obiekt służy celom kulturalnym dla mieszkańców miasta, odbywają się tam koncerty oraz przedstawienia. Nie służy już jako kino.

• „Mimoza”
• Data istnienia : 1956-1968
• Adres : Portowa 15

Niewielkie kino mieściło się w gmachu dawnej milicji. Pierwszym wyświetlonym filmem był western „Dyliżans”. Kino mogło pomieścić 160 osób, mieściło się w dawnej salce służącej za miejsce do wykładów i zajęć.

W latach 60-tych kino przeszło mały remont, wymieniono dwa projektory. Obecnie w tym miejscu znajduje się świetlica Komendy Miejskiej Policji. Z racji lokalizacji do kina chętnie uczęszczali milicjanci oraz aparat bezpieczeństwa. Kino raczej omijały osoby o podejrzanej reputacji.

• „Marynarz”
• Data istnienia : 1959-1993
• Adres : Bosmańska 127

Obłużańskie kino mieściło aż 300 osób. Charakteryzowało się dość pochyła podłogą, co miało szczególne znaczenie w obliczu tego, co mieściło się w miejscu kina po jego zamknięciu spowodowanym coraz mniejszą ilością kinomanów po transformacji ustrojowej. Zarówno siłownia ‘ Samson ‘, jak i istniejący krótko klub koncertowy ‘Mix’ gwarantowały wrażenia takie jak zsuwające się po pochyłej podłodze sztangi i hantle czy butelki po piwie. Niewiele jest informacji o cenach biletów w ‘Marynarzu’. Wiadomo tylko od mieszkańców, iż miejsca położone wyżej były droższe niż te na dole.

Co ciekawe, na tyłach budynku istniało mieszkanie dla kinooperatora. Jeszcze w latach dwutysięcznych mieszkała tam rodzina Szymborskich.

• 1968 – 1979 „Iskra”
• Data istnienia : 1968-1979
• Adres : Widna 1

Kino położone w dzielnicy Witomino mieściło 150 osób. Zostało otwarte w przystosowanej do potrzeb kinowych dawnej remizie strażackiej. Kino istniało krótko i po zaledwie 11 latach funkcjonowania zostało zamknięte. Później mieścił się tam magazyn Społem. Obiekt rozebrano w 1987 roku.

• Jagienka”
• Data istnienia : 1969 – 1980
• Adres : ul. Łowicka 51

Nazwa kina położonego w dzielnicy Mały Kack pochodziła od Jagienki z Krzyżaków. (w filmie postać Jagienki ze Zgorzelic grała aktorka Urszula Modrzyńska, która miała również dalekie gdyńskie korzenie). Krzyżacy byli zresztą pierwszym filmem tam wyświetlanym.

Kino mogło pomieścić jednorazowo 100 osób. Jego głównym problemem nie była frekwencja – zazwyczaj na sali był komplet – a brak należytej wentylacji, przez co w obiekcie panował nieznośny zaduch.

Zanim powstało tu kino działał tu Osiedlowy Dom Kultury, potem Dom Kultury. W kinie co jakiś czas wyświetlano bloki filmów radzieckich. Cykl nosił tytuł ‘ Siła w obrazie – klasyki kina ZSRR ‘

Bilety kosztowały 10 zł. Seanse odbywały się dwa razy w tygodniu seans na 17.00 i na 09.00 – poniedziałki i piątki. W budynku mieści się obecnie Gdyńskie Centrum Kultury.

Zdjęcia pochodzą z archiwów autora, materiałów Muzeum Miasta Gdynia oraz z forum ‚Plan Miasta Gdynia’ (autor : Onlajn Lajn).

Tereny doliny rzeki Redy i Chylonki od 17-tego wieku wykorzystywane były jako obszary rolnicze. Bagniste łąki służyły częściowo jako pastwiska dla mieszkańców Rumi i wsi Chylonia. Ziemie te były wykorzystywane gospodarczo od najdawniejszych czasów – przypuszczalnie w tej właśnie okolicy istniały średniowieczne osady Grisca oraz Sławęcin. Terenem granicznym między Rumią i Chylonią było koryto Potoku Cisowskiego (Cisowianka), który to łączył się z Zagórską Strugą – centralnym ciekiem wodnym Rumi. Z tych samych okolic wypływał Potok Chyloński, w którego korycie po odzyskaniu przez Polskę niepodległości umiejscowiono Gdyński port. Pod koniec 18-tego wieku, Holendrzy, sprowadzeni tu z Żuław przez Pruskich zarządców, podjęli się zdania melioracji celem osuszenia bagnistych terenów aby można było wykorzystać je jako rolniczą infrastrukturę na większą skalę.

Na początku lat trzydziestych zaczęto szukać terenów, które mogłyby posłużyć jako źródliska wody pitnej dla rozwijającego się miasta Gdynia. Wodonośne obszary łąk stały się przedmiotem zainteresowania władz miasta. Komisarz rządu w Gdyni, Franciszek Sokół, optował za nowoczesnym, wydajnym systemem wodociągów dla miasta, który mógłby suplementować, a nawet zastąpić coraz bardziej niewydajne w obliczu rosnącej populacji miasta pompy i konstrukcje używane na terenie śródmieścia. Centrum Gdyni na skutek budowy coraz to nowych budynków i rozbudowy portu ‘wysychało’ – wody podziemne znikały, bądź były zagrożone zanieczyszczeniem. Istniejący od 1930 roku Zakład Wodociągów i Kanalizacji na terenie Gdyni podjął się zadania wybudowania nowoczesnego systemu wodociągowego na terenie chylońsko-rumskich łąk. Po fazie planowania w 1934 roku powstały istniejące do dziś Filtry. Na całość kompleksu widocznego na mapach składa się kilka niewielkich budynków mieszkalnych oraz centralny gmach, w którym znajdują się biura oraz stacja uzdatniania wody. Do budynku przylegają pompownie I i II stopnia. Do wybuchu drugiej wojny światowej funkcjonowało tu 10 studni głębinowych (w późniejszych latach rozbudowano system do 18 studni). Do budowy przystąpiono z pietyzmem, osuszając wpierw bagniste grunty na których miał stanąć budynek, i wzmacniając jego fundamenty potężnymi drewnianymi palami. Budynek powstał wedle wytycznych dr. Karola Pomianowskiego, profesora Politechniki Warszawskiej zasłużonego dla systemu wodociągów Gdyni i okolic.

Znajdujące się w Filtrach ujęcie o nazwie „Rumia” było od 1934 roku głównym lewarowym (grawitacyjny spływ wody) ujęciem wody dla rozwijającego się dynamicznie miasta Gdynia. Według stanu wyposażenia z tego roku, Stacja ‘Filtry” wyposażona była w dwie pompy, trzy odżelaźniacze, mieszacz wodno – powietrzny, dmuchawę, sprężarkę, układ wewnętrznych rurociągów, urządzenia pomiarowe, stację transformatorową i suwnicę o nośności 15 ton. Wybudowano także lewar wschodni z rur żeliwnych o średnicy od 350 mm do 500 mm i długości 1100 m, do którego dołączono 4 studnie artezyjskie. W budynku przewidziano mieszkania dla kilku rodzin, okoliczni mieszkańcy kilku gospodarstw również pracowali przy śluzach oraz systemie kontroli wód. Drogą do Filtrów był stary szlak na łąki, który wybrukowano oraz wzdłuż którego doprowadzono prąd.

Podczas Drugiej Wojny Światowej Filtry były świadkiem zaciekłej walki obrońców Kępy Oksywskiej (dwa bataliony 1-ego Morskiego Pułku Strzelców) z Niemieckim wojskiem. Ukryty pośród bagien budynek dość szybko po inwazji na teren Gdyni przejęli Niemcy i prowadzili z niego ostrzał w kierunku Dębogórskiego lasu, gdzie kryli się Polscy żołnierze. Na wypadek nagłego odwrócenia sił, planowano wysadzić budynek z pompami, co miałoby sparaliżować przeciwnika poprzez odebranie mu zasobów wody. Na pobliskich wierzbach zaś, według wspomnień najstarszych mieszkańców okolic, zawiśli dezerterzy z Niemieckiego wojska, którzy odmówili wykonania rozkazów podczas gdy armia Niemiecka wycofywała się w 1945 przed nadciągającym radzieckim frontem.

Do 1945 roku sam główny budynek Filtrów przetrwał w nienaruszonym stanie. Pompy dostarczały wodę zarówno na teren Gdyni (Gotenhafen) jak i Rumi. W budynku zakwaterowano kilka rodzin wojskowych z Luftwaffe, które stacjonowało na terenie Rumskiego Lotniska. Jedną z tych rodzin przez pewien czas było małżeństwo Karla i Eriki Hermann, którzy urodzili w 1943 roku córkę Erikę. Ich córka, znana później jako Erika Steinbach została lata później znanym Niemieckim politykiem oraz szefową Związku wypędzonych z Polski. System wodociągów ucierpiał na skutek nalotów alianckich, gdy pompy oraz kilka studni zostało uszkodzonych na skutek wybuchu pocisku. Tym samym Gdynia, po wyzwoleniu borykała się z problemem z brakiem wody w kranach.

Po wojnie ‘Filtry” działały na pół mocy, dostarczając jednocześnie wodę do Gdyni, choć snuto plany dostarczania wody z kanału rzeki Redy lub…zawrócenia biegu rzeki Łeby.

Obecnie, należące do PEWIK (Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. w Gdyni), Filtry są znane jako ujęcie i stacja uzdatniania wody „Rumia”. Ujęcie produkuje 1000 m³ wody dziennie i posiada  860 m³/h stwierdzonych zasobów wody. Stacja uzdatniania pracuje w układzie opartym na procesie napowietrzania i filtracji jednostopniowej. Na wniosek PEWIK GDYNIA sp. z o.o., w 2015 roku, Dyrektor RZGW w Gdańsku ustanowił tu strefę ochronną ujęcia wody podziemnej (tereny ochrony bezpośredniej i pośredniej), oznakowaną stosownymi tablicami informacyjnymi.
Od 1997 roku jest prowadzony jest tu monitoring wód podziemnych w  otworach obserwacyjnych, wodach powierzchniowych i studniach ujmujących utwory czwartorzędowe i kredowe. Czerwona barwa wód, których źródliska są tu widoczne, oznacza sporą zawartość naturalnego żelaza. Woda jest całkowicie zdatna do spożycia. Istniejący tu wciąż budynek jest świadkiem wojennej zawieruchy, lecz i uporu w dążeniu do polepszenia życia mieszkańców Gdyni oraz pomysłowości budowniczych.