6

Krykulec – tajemnicze Pustki Gdyni
Michał Miegoń
Muzeum Miasta Gdyni / Inne Szlaki
inneszlakigdynia@gmail.com

Jednym z ciekawszych miejsc na styku dzielnic Dąbrowy, Karwin oraz Wielkiego i Małego Kacka jest Krykulec. Spośród ulubionych miejsc spacerowiczów z Karwin, Wielkiego Kacka czy Dąbrowy można wymienić polanę o tej nazwie leżącą obok zbiornika retencyjnego na potoku Źródło Marii, i jest to pierwsze skojarzenie z Krykulcem. Jest to też idealne miejsce na zimową, rodzinną lub samotną wyprawę mniej znanymi szlakami. Jest to też punkt tajemniczy, o historii pokrytej kurzem zapomnienia, a jednak pamiętanej przez najstarszych mieszkańców okolic. Jakie są dzieje Krykulca i gdzie szukać ostatnich zabudowań leżących na tych terenach?
Historia Krykulca wiąże się z tzw. Pustkami – tak nazywano wybudowania (przysiółki) położone z dala od dużych skupisk ludzkich, wsi, osad czy też miast. Pojedyncze domostwa, porozrzucane w lesie były zamieszkiwane przez rolników (np. Pustki takie jak Niemotowo, Marszewo, Wielka Rola leżące obecnie w dzielnicy Chwarzno-Wiczlino) lub też osoby związane z gospodarką lasów (np. wybudowanie Bernadowo, dawniej Bernardowo). Takie Pustki znajdowały się też w obrębie współczesnej dzielnicy naszego miasta Dąbrowa. Samotne zabudowania znajdowały się w okolicach ul. Miętowej i ul. Wiczlińskiej. Domostwa znajdowały się pośród pól i łąk a pozostałością po nich jest stojący w centrum dzielnicy krzyż, postawiony przez rodzinę Rietz w 1913 roku. Na niektórych mapach w miejscu w okolicy ul. Anyżowej widać nazwę Krykulec II. Polana, w miejscu nowego zbiornika retencyjnego „Obwodnica”, w miejscu gdzie Potok Wiczliński łączy się z rzeczką Kaczą, również jest zaznaczana jako Krykulec. Ile jest zatem Krykulców i skąd takie odległości pomiędzy punktami?
Krykulec (czasem zapisywane jako Krykwałd) to spolszczona nazwa Krückwald Försterei czyli Leśniczówki Krykulec. Samo słowo die krücke w języku niemieckim oznacza kulę lub laskę do podpierania się. Może mieć to związane z ukształtowaniem terenu, gdzie rzeka Kacza zawija się na kształt laski. Wywodząc jednak genezę nazwy z Języka Kaszubskiego znaczenie jest inne – słowo krëkólc oznacza kpiarza albo echo leśne. Echo do dziś jest słyszalne, choć niestety słabo przez szum z obwodnicy, na terenie rozległej polany. Teren Krykulca (czy też Krykulców – wszystkich dawnych leśniczówek) przecina linia kolejowa – dawna magistrala węglowa, obecnie linia kolei Pomorskiej Kolei Metropolitalnej. W skład leśnej osady wchodzi nieistniejąca już leśniczówka w bezpośrednim sąsiedztwie Trójmiejskiej Obwodnicy przy malowniczym stawie i zbiorniku retencyjnym, wspomniane zabudowania Krykulec II na końcu ul. Anyżowej, zabudowania kolejnej, wyburzonej w 2010 roku leśniczówki w pobliżu wspomnianego zbiornika retencyjnego na Źródle Marii (pozostała w tym miejscu piwniczka, gdzie nocują nietoperze), niektórzy włączają w teren pustek Krykulca budynek leśniczówki Zawada w okolicy ul. Olkuskiej na terenie leśnym. Sama nazwa Krykulec funkcjonuje od drugiej połowy XVIII / XIX wieku. Ciekawostką jest, że Krykulec posiada do dziś własny kod pocztowy – to 80-501.
Najważniejszą częścią Krykulca jest obszarn zbiornika retencyjnego „Obwodnica”. Mieścił się tam budynek leśniczówki, od drugiej połowy XIX wieku już murowany (wcześniej najpewniej drewniany) wybudowany przez Pruski Zarząd Lasów oraz kilka budynków gospodarcze (chlew, obora, stodoła, budynek mieszkalny) należące do niemca o nazwisku Stiller. Krykulec został zelektryfikowany latem 1925 roku razem z gminami i obszarami dworskimi: Osowa, Chwaszczono, Wielki Kack, Mały Kack, Redłowo i Witomino.
Te okolice były w okresie okupacji niemieckiej miejscem działalności Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski” i według opowieści najstarszych kaczan przy leśniczówce doszło do starcia między jej członkami a wojskiem niemieckim w okresie II wojny światowej. W miejscu tym przechodziły również linie polskich umocnień, gdzie we wrześniu 1939 toczyły się walki związane z obroną Gdyni przed niemiecką armią. Miasta bronił 22 Morski Pułk Strzelców płk. Józefa Szpunara oraz Batalion Obrony Narodowej Gdynia, polana Krykulec stanowiła stanowisko bojowe, zaś największe walki miały miejsce 8.09.1939 kiedy niemiecka artyleria skierowała tam ogień. Pamiątką po tym były liczne symboliczne groby nieznanego żołnierza. Do niedawna, na niewielkim wzgórze pomiędzy stawem a zbiornikiem retencyjnym można było napotkać punkt, w którym regularnie stawiano znicze. Niektórzy wiążą to właśnie z wojenną historią z września 1939, inni ze śmiercią kaszubskich partyzantów i spaleniem zabudowań przez Niemców w związku z działalnością „Gryfa Pomorskiego”. Tam też można odnaleźć fundamenty budynków, oraz fragmenty ściętej, stalowej wieży. Skąd wieża na tym terenie? W okresie powojennym funkcjonował tu poligon Ludowego Wojska Polskiego, gdzie prowadzono ćwiczenia związane z ruchem pojazdami wojskowymi. Egzaminowano tu żołnierzy, zaś teren polany obserwowano ze szczytu wieży, z której było widać tereny całego Krykulca jak i Chwarzna. Wieżyczka używana była także jako punkt świetlny, z którego regulowano ruch samochodowy na owym dookolnym poligonie kierowców wojskowych.
Pobliski staw, wykorzystywany przez mieszkańców Krykulca jako staw rybny, współcześnie zarasta, jednak wciąż robi wrażenie gęstą roślinnością przy jego brzegach oraz starym drzewostanem. Spośród leśniczych, którzy służyli na Krykulcu warto wymienić postać Antoniego Kruzy, dawnego leśniczego z Sulęczyna, który zastąpił tu leśniczego o nazwisku Matus, leśniczego Ewaldta oraz leśniczego Aniołkowskiego z Krykulca II (Gdynia Dąbrowa). Powstanie Krykulca II wiąże się z wspomnianym spaleniem budynków Krykulca, zabudowania te powstały w roku 1958. Impresja muzyczna na temat malowniczego, ale praktycznie nieistniejącego już pustkowia Krykulec pt. Krückwald pojawiła się na albumie muzycznym „Pùstczi” autora niniejszego artykułu i jest dostępna do wysłuchania m.in. na stronie www.michalmiegon.bandcamp.com

Zapomniane cmentarze zachodniej Gdyni
Michał Miegoń
Gdynia posiada jedne z najpiękniejszych cmentarzy w regionie. Opisywany m.in. przez wybitnych literatów takich jak m.in Maria Dąbrowska czy Stefan Żeromski cmentarz oksywski, położony pośród starego drzewostanu, pobudzający wyobraźnie cmentarz w Kolibkach czy też pięknie położona wśród morenowych wzgórz witomińska nekropolia to tylko niektóre z nich. Jednak nie wszyscy wiedzą, iż arcyciekawe historycznie cmentarze znajdują się także w miejscach ukrytych przed wzrokiem ludzkim, pośród bujnych lasów i trudno dostępnych wzniesień. Inne, zlokalizowane tuż przy głównych drogach komunikacyjnych, na pozór zapomniane i pozostawione same sobie, także skrywają historię powstawania Gdyni oraz jej kaszubskiego dziedzictwa.
Cmentarz na Górze Donas
Góra Donas jest najwyższym wzniesieniem w Gdyni. Wznosi się ono na wysokość ponad 205 m. n.p.m, górując nad współczesnymi dzielnicami Gdyni – Dąbrową oraz Chwarznem-Wiczlinem. Mieszkańcy często obierają to miejsce na spacerowy szlak dzięki obecności wieży telekomunikacyjnej i widokowej. Wspinając się na taras widokowy można, oprócz zapierających dech pejzażów miasta i zatoki gdańskiej, zauważyć niewielkie, ukryte pośród drzew gospodarstwa i ceglane, charakterystyczne pruskie budynki. W oddaleniu od nich, a w bliskim sąsiedztwie wieży znajduje się niezwykły ewangelicki cmentarz.
Na samym początku XIX wieku w miejscu biskupiego chwaszczyńskiego lasu (współcześnie jest to granica Gdyni i Chwaszczyna) powstała odludna kolonia zamieszkiwana przez imigrantów z rejonu Wirtembergii. Jej powstanie, podobnie jak sąsiedniej kolonii Wilhelmshuld w okolicy Kartuz, wiązało się z germanizacyjną polityką pruskiego zaborcy względem Polaków. Teren został objęty planem zaludnienia pomimo dość nieurodzajnych ziem. Trudy życia rekompensowały preferencyjne warunki zasiedlenia i szereg przywilejów otrzymanych od władz pruskich. Kolonia ‘Dohnasberg’ została zaludniona do 1803 roku. Pół wieku później, według spisu ludności, kolonie zamieszkiwało ponad 200 osób. Istniała tu karczma, szkoła (budynek wciąż istnieje przy ul. Głogowej w dzielnicy Gdynia Dąbrowa) oraz kuźnia rodziny Leibrandt. Po znacznym zniszczeniu terenu kolonii w 1945 roku podczas wyzwalania Gdyni większość zabudowań nie została odbudowana.
Pionierzy spod Góry Donas byli w znaczącej części wyznania ewangelickiego. Według luterańskiej tradycji cmentarze były położone na uboczu osady, w miejscu odosobnienia. Cmentarz, przewidziany na ok. 140 grobów (z możliwością powiększenia terenu) był położony w niewielkim zagłębieniu u podnóża góry. Przybywając na cmentarz, kierując się drogowskazem na zachód od wieży telekomunikacyjnej, warto wiedzieć, iż niegdyś Donas nie posiadał tak bujnego drzewostanu. Na terenie cmentarza do dziś wyróżniają się cztery okazałe, ponad 150-letnie świerki i równie stare lipy, posadzone tu przez kolonistów oraz pruski zarząd lasów. Jeszcze do niedawna widoczne były resztki ogrodzenia, które otaczało cmentarz. Przy samym zejściu widać fragment palu z drutem, który otaczał płot. Szabrownicy po wojnie niestety zdewastowali niemalże wszystkie miejsca pochówku kolonistów. Wedle dokumentów ostatni pogrzeb odbył się to w 1942 roku, kiedy pochowano tu Augustyna Leibrandta. Był to potomek jednego z pierwszych kolonistów osiedlonych w Dohnasbergu – Johanna Conrada Leibbrandta. Niektórzy twierdzą, iż odbył się jeszcze kolejny pogrzeb, katolicki, w roku 1952 roku. Według wspomnień okolicznego mieszkańca Franciszka Żywickiego jeszcze w latach 50. XX w. cmentarz był bardzo zadbany, zaś każdy grób posiadał oznaczenie w postaci cegły z oznaczonym numerem. Obecnie cmentarzem opiekują się uczniowie Zespołu Szkół nr. 14. Jeszcze jedna pamiątką po dawnych czasach kolonistów jest krzyż ‘na pamiątkę życia’ z 1913 roku, postawiony tam w szczerym polu przez Józefa Rietza. Obecnie zamiast pola wokół krzyża rozciąga się samo centrum dzielnicy Dąbrowa. Skąd zaś wzięła się nazwa góry, pod którą powstała osada oraz cmentarz? Do dziś na ten temat toczą się spory. Wedle niektórych niemiecka nazwa Do(h)nasberg jest w rzeczywistości fonetycznym polskim zapisem słowa oznaczającego wzgórze grzmotów – ‘Donnersberg’. Na niektórych mapach oznaczona jest na mapach jako Dohnas, a na najstarszych zaś jako Donasberg, gdzie literka H jest dorobiona. Jedno jest pewne – nazwa pojawiła się tu wraz z osadnikami i nie była używana wcześniej przez mieszkających tu Kaszubów. W polskich przewodnikach zaś jeszcze po wojnie używano nazwy ‘Kolonia’.
Karwiński cmentarz przy ul. Wielkopolskiej
Na granicy dzielnic Wielki Kack i Karwiny, przy ul. Wielkopolskiej, za wiaduktem kolejowym nieopodal kapliczki Św. Józefa, znajduje się niewielki, charakterystyczny dla pejzażu Karwin cmentarz. Choć wielokrotnie oznaczany jest jako cmentarz wojenny, jego historia oraz geneza powstania jest inna. Ogrodzona płotem przestrzeń z niewielką ilością grobów jest pozostałością po planach założenia drugiego cmentarza należącego do Parafii Św. Wawrzyńca.
Cmentarz został założony w 1929 roku przez parafię p.w. Św. Wawrzyńca z inicjatywy Proboszcza, Księdza Melchiora Bałacha. Po jego śmierci dzieło kontynuował Ksiądz Jan Paweł Sieg, wieloletni Proboszcz parafii. Mieszkańcy Wielkiego Kacka, wówczas kaszubskiej wsi, domagali się odciążenia cmentarza wokół budynku kościoła parafialnego, na którym zaczęło brakować miejsca. Parafia również zdawała sobie sprawę z tej potrzeby, w szczególności w obliczu coraz większej aktywności w pobliskiej Gdyni. Osoby, które napływały do miasta w celach zawodowych często wynajmowali kwatery w pobliskich wsiach, w tym w Wielkim Kacku. Wielki Kack, dzięki bliskości linii kolejowej (dawniej Gdynia-Kokoszki, później Magistrala Węglowa) stał się znaczącym miejscem gdzie krzyżowały się różne grupy zawodowe oraz…letnicy, którzy również cenili położenie wsi. Początkowo chowano tu w przeważającej ilości dzieci, z racji braku miejsca na pojedyncze groby na cmentarzu przy parafii. Zdarzały się groby także groby osób pełnoletnich. W zamierzeniach teren cmentarza miał być zwiększany na przestrzeni lat w stronę linii kolejowej. Całość terenu, według planu zagospodarowania terenu, miała wynosić aż 4 tys. m2.
Skąd się wzięło się określenie „wojenny”, z którym do dziś kojarzony jest niewielki cmentarz? W 1945 roku, po wyzwoleniu Gdyni, powstał tu zbiorowy grób dla sześciu polskich żołnierzy poległych podczas II wojny światowej. Podlega on pod opiekę Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu. W roku 1982 r., rok po ostatnim pochówku cywilnym, cmentarz został zdjęty z listy aktywnych miejsc pochówku. W obliczu budowy dzielnicy Karwiny (dawniej pola do wypasania krów, w granicach Gdyni od 1973 roku) większość pochowanych ekshumowano, za wyjątkiem tych, na których ekshumacje nie wyraziła zgody rodzina. Cmentarz, dzięki inicjatywie parafii i parafian zyskał kilkanaście lat temu należyte ogrodzenie. Niektórzy ze starszych mieszkańców Wielkiego Kacka twierdzą, iż w mogile spoczywają również żołnierze niemieccy pochowani tam w ostatnich tygodniach II Wojny Światowej. Cmentarze w dzielnicach Dąbrowa oraz Karwiny są odwiedzane przez mieszkańców, którzy palą znicze na zapomnianych grobach, zgarniają liście oraz dbają o ład, w szczególności we Wszystkich Świętych. Są one bardzo ważnymi elementami lokalnego dziedzictwa i świadczą o bogatej, nierzadko burzliwej historii ziem, na których znajdują się współcześnie dzielnice Gdyni.

Pierwsza wzmianka o osadzie Cisowa pojawiła się aż 664 lata temu! Jej korzenie
sięgają jednak nawet czasów kultury wschodniopomorskiej. Odnajdowano tu groby
skrzynkowe datowane na okres 550-ciu lat p.n.e. Z biegiem lat miejsce to
przeobraziło się w dość gęsto zamieszkaną dzielnicę miasta Gdynia, jednak wciąż
można tu odnaleźć dawne, kaszubskie ślady. Czasy zamierzchłe łączy z
teraźniejszością między innymi wijąca się wśród nowych bloków i ruchliwych arterii
struga zwana Potokiem Cisowskim. Jej nazwa pochodzi od występujących tu niegdyś
drzew – cisów, których drewno było używane przez okolicznych kaszubów jako
budulec domów, jak i miało zastosowanie w lecznictwie. Drzewa te było owiane
również nimbem tajemnicy…Z ust do ust przekazywano wieści, iż obecność sów,
węży i kotów, które sobie upodobały cisy jako miejsca spoczynku interpretowano jako
działanie tajemniczych sił nie z tego świata!
Cisowa to również dawne przysiółki, o których pamięć wśród starszych mieszkańców
dzielnicy jest wciąż żywa takie jak Strasznica (obecnie osiedle Sibeliusa) czy
Ćmirowo (dawne centrum wsi nieopodal 19-wiecznej szkoły). To ‘Babski figiel’, czyli
dawne, nieoficjalne miejsce spotkań młodzieży na wzgórzu przy ul. Owsianej,
z…kilkuset letnią tradycją! To wreszcie rozległe lasy i wzgórza, które na skutek różnic
poziomów mogą dać w kość nawet wytrawnym spacerowiczom lecz czyże jest
wysiłek wobec przepięknych widoków na pradolinę Redy i Chylonki? Długa Góra, o
wysokości 134 m n.p.m. to obowiązkowy punkt do odwiedzenia na mapie Gdyni!
Cisowa to również technologia i miejsce pracy tysięcy gdynian. Elektrowozownia
Trójmiejskiej Szybkiej Kolei Miejskiej to jeden z najnowocześniejszych obiektów tego
typu w kraju. Nie można nie wspomnieć o ul. Hutniczej, położonej na dawnych
torfowiskach, przy której to mieści się kilkaset zakładów, magazynów,
przedsiębiorstw. Na przestrzeni kilkudziesięciu lat miejsce to wyrosło na główną bazę
wielobranżowego przemysłu w naszym mieście! Z Cisowej bierze też swój początek
Obwodnica trójmiejska. Za kilka lat, po budowie jej przedłużenia – drogi Via Maris,
dzielnica stanie się jednym z centralnych punktów Trójmiasta. Gdynia Cisowa to
miejsce perspektywiczne, konsekwentnie rozwijające się w kierunku przyjaznej
mieszkańcom dzielnicy o wielu możliwościach.

Niewielu już mieszkańców Cisowej pamięta, gdzie znajdowała się tzw. ‘Strasznica’,
choć do dziś można znaleźć jej ruiny. Skąd wzięła się nazwa tego miejsca i jaki ma
ono wspólny mianownik z położonymi po przeciwnej stronie miasta ogródkami
działkowymi?

Dzielnica Cisowa posiada co najmniej kilka zakamarków owianych legendami i
tajemnicami z pogranicza historii o duchach i niewyjaśnionych zdarzeń. Jednym z
nich jest teren po dawnym ‘dzikim’ cmentarzysku ofiar epidemii cholery z pierwszej
połowy XIX wieku. Według Edwarda Obertyńskiego powstał on w 1853 roku. Jest to
jeden z kilku takich masowych grobów, z których największy i najbardziej znany
znajduje się przy osiedlu Karwiny. Jednak nim powstanie opisywane osiedle
Strasznica straszyły tu…drzewa, czyli Cisy. Niegdyś potężne, rosnące w dolinie
potoku Cisowskiego drzewa były powszechnie uważane za siedliska sił nieczystych.
Pogląd ten zapewne wydedukowano tym, iż w dziuplach i w koronach drzew
schronienie znajdywały koty oraz sowy – a były to zwierzęta nocy, które mogły
współpracować ze złymi demonami. Drzewo to wybierali też dość często samobójcy
w celu pozbawienia sobie życie przez powieszenie. W epoce średniowiecza
rozpoczęto wycinkę Cisów w celach opałowych i rzemieślniczych na tak wielką skalę,
że dziś już tych drzew nie ma. Mrok zapomnienia padł również na okoliczne legendy
z nimi związane.
Część Cisowej była niegdyś nazywana Ćmirowem. To niewielkie osiedle żyjących w
zgodzie ze sobą ludzi było świadkiem tego, jak w okolicy szosy gdańskiej wykopano
głęboki rów i zaczęto zwozić ciała ofiar epidemii cholery. Miejsce to znajduje się
obecnie u wylotu ul. Chylońskiej na ul. Morską. Wykopano głęboki rów gdzie miejsce
ostatniego spoczynku znalazło co najmniej 100 dusz. Ciężko ustalić kto wybrał akurat
to miejsce na grobowiec i czy istniały konflikty na gruncie lokacyjnym, jak w
przypadku cmentarzu na Jasińskich chojnach (Karwiny). Nie był to jednak cmentarz

który pojawiał się w oficjalnych rejestrach i mapach – prawdopodobnie po prostu
‘użyczono’ gruntów na jego powstanie. Mimo pamięci o miejscu spoczynku
choleryków, na początku XX wieku w okolicy budowano tu coraz więcej domków
mieszkalnych oraz punktów rzemieślniczych związanych z ruchem na szosie
gdańskiej, który po wprowadzeniu do użytku nielicznych wówczas automobilów
wzmagał się. Zabudowano również część cmentarza cholerycznego – część ziem
wykorzystano jako grunta rolne, a część na budowę gospodarstw. Tak powstała
Strasznica – najdalej na północ wysunięte osiedle Gdyni. Nieopodal znajdował się
też tzw. Mały Lasek należący do rodziny Skielników. Za nim wkraczało się na tereny
należące do Rumii. Jednak grunta rolne nie dawały żyznych plonów – dość szybko
zrezygnowano tu z uprawy m.in. ziemniaków. Rósł za to tu kwitnący na żółto łubin,
pośród którego według starych wierzeń słowiańskich, zaadoptowanych później przez
niektórych Kaszubów żyła rżana baba czyli Południca – wyjątkowo przebiegły demon
który polował na tych, którzy przebywali bądź pracowali w polu. Obarczano go
wszelkimi wypadkami w polu, okaleczeniami przy zbieraniu plonów i przedwczesnymi
zgonami. Przedstawiano go pod postacią odzianej całej na biało kobiety o bladej
twarzy. Gdy w dzień bezwietrzny łany zbóż oraz pola łubinu, które znajdywały się w
okolicy obecnej kolejowej elektrowozowni nagle niespodziewanie poruszały się,
wówczas przebudzał się złośliwy demon. Nie miał on za to wstępu do zacienionych
zakamarków – więc rolnicy lub młodzież przebywająca na polu urządzała sobie
drzemki w cieniu drzew.
Strasznica była miejscem zamieszkania robotników portowych, drobnych
rzemieślników oraz małorolnych Kaszubów. Przed wojną zaczęły krążyć tu historie o
zjawach oraz duchach które pojawiały się niezapowiedziane na szosie, straszące
przejeżdżających tędy podróżnych. Ci, którzy pamiętają jeszcze Ćmirowo,
wspominają również o pojawiających się wśród łubinowych pól błędnych ognikach.
To wszystko, połączone z historiami o ‘rżanej babie’ stwarzało atmosferę grozy i
tajemnicy. Choć to właśnie tu, w połowie lat dwudziestych, powstało zapomniane już
cmentarzysko koni – olbrzymi rów w lesie, w którym pochowano kilkaset tych
zwierząt, które zmarły na skutek katorżniczej pracy przy budowie portu w Gdyni. W
drugiej połowie lat siedemdziesiątych grunta Strasznicy zostały częściowo
wywłaszczone i rozparcelowane pod budowę osiedla Sibeliusa. I tym samym fiński
kompozytor o światowej sławie zastąpił nazwę nawiązującą do Cisowskich historii z
dreszczykiem. Współcześni mieszkańcy tego osiedla nie odnotowali już złowrogich
energii. Nieopodal Strasznicy, w okolicach obecnej ul. Owsianej do dziś istnieje tzw.
Babski Figiel, czyli pochodzące z początku lat 20-tych skupisko kilku domów
tworzących niezależną, odciętą od Cisowej szerokimi polami enklawą. Skąd pochodzi
ta nazwa, która była nadana temu miejscu jeszcze zanim postawiono tu pierwsze
domy? Genezy należy szukać na dużym wzgórzu górującym nad domostwami, na
którym Cisowskie kobiety w dawnych czasach być może zbierały się figlować –
jednak nie chodziło tu o zabawę i baraszkowanie. Samo słowo ‘figlowanie’

nawiązywało do czarownic i ich psot które czyniły krzywdę ludziom – niegdyś miało
ono inny, mocniejszy wydźwięk niż dziś. Czy góra była miejscem sabatów czarownic
lub miejscem mocy? Dowodów na to nie ma, jednak najpewniej ta nazwa pochodzi z
czasów gdy na Kaszubach i na całym kontynencie Europejskim poszukiwano kobiet
parających się magią w celu ich eliminacji.
Po drugiej stronie chylońskich łąk i Strasznicy do dziś w ziemi można znaleźć
pozostałości po innym zapomnianym przez historię cmentarzu. U wylotu ul.
Turkusowej przy Ul. Płk. Dąbka znajduje się kawałek niezabudowanego pola. Płot
ogródków działkowych przebiega kilka metrów dalej. Dlaczego to miejsce stoi do dziś
puste? Otóż i tam chowano ofiary epidemii cholery. Był to cmentarz oficjalny, wiejski,
zaznaczany na mapach aż do końca drugiej wojny światowej. Po 1945 roku pamięć o
tym miejscu się zatarła, po części z powodu wymiany mieszkańców. Gdy w latach
siedemdziesiątych zaczęły powstawać tu ogródki działkowe, przypróchniałe elementy
drewna z krzyży zaczęto wykorzystywać jako podstawę kompostowników. Elementy
muru i płotu również służyły wzmocnieniu powstającej infrastruktury ogródków.
Cmentarz nie był oficjalnie oznaczony na powojennych mapach, więc nikt nie
kontrolował jego rozbiórki. Natomiast groby nigdy nie było ekshumowane. Do dziś po
deszczach można spod ziemi znaleźć połamane elementy nagrobków lub niewielkiej
ceramiki. Na pobliskich działkach zaś działy się rzeczy niekoniecznie normalne.
Mimo częstych wizyt szabrowników, zdarzało się działkowcom znaleźć narzędzia
przeniesione w inne miejsce niż zwykle, przy zamkniętych na noc drzwiach.
Niektórzy mówili też o odgłosach rozmów w języku niemieckim. Jednak
najpowszechniejsze były opowieści związane z przemieszczaniem się przedmiotów.
Jeden z działkowców, po kilkuletniej walce z niewidzialnym przeciwnikiem psującym
ład w altance po prostu usunął element drewnianego krzyża z płotu okalającego
altankę i przeniósł go z powrotem na pole, na którym niegdyś znajdował się
cmentarz. Od tamtego momentu wszelkie dziwne działania ustały, przynajmniej te,
na jego działce…

1977

W tamtym roku wydział gospodarki terenowej i ochrony środowiska urzędu
miejskiego w Gdyni przekazał tereny dawnego cmentarza na Obłużu pod ogródki
działkowe.