6

Krykulec – tajemnicze Pustki Gdyni
Michał Miegoń
Muzeum Miasta Gdyni / Inne Szlaki
inneszlakigdynia@gmail.com

Jednym z ciekawszych miejsc na styku dzielnic Dąbrowy, Karwin oraz Wielkiego i Małego Kacka jest Krykulec. Spośród ulubionych miejsc spacerowiczów z Karwin, Wielkiego Kacka czy Dąbrowy można wymienić polanę o tej nazwie leżącą obok zbiornika retencyjnego na potoku Źródło Marii, i jest to pierwsze skojarzenie z Krykulcem. Jest to też idealne miejsce na zimową, rodzinną lub samotną wyprawę mniej znanymi szlakami. Jest to też punkt tajemniczy, o historii pokrytej kurzem zapomnienia, a jednak pamiętanej przez najstarszych mieszkańców okolic. Jakie są dzieje Krykulca i gdzie szukać ostatnich zabudowań leżących na tych terenach?
Historia Krykulca wiąże się z tzw. Pustkami – tak nazywano wybudowania (przysiółki) położone z dala od dużych skupisk ludzkich, wsi, osad czy też miast. Pojedyncze domostwa, porozrzucane w lesie były zamieszkiwane przez rolników (np. Pustki takie jak Niemotowo, Marszewo, Wielka Rola leżące obecnie w dzielnicy Chwarzno-Wiczlino) lub też osoby związane z gospodarką lasów (np. wybudowanie Bernadowo, dawniej Bernardowo). Takie Pustki znajdowały się też w obrębie współczesnej dzielnicy naszego miasta Dąbrowa. Samotne zabudowania znajdowały się w okolicach ul. Miętowej i ul. Wiczlińskiej. Domostwa znajdowały się pośród pól i łąk a pozostałością po nich jest stojący w centrum dzielnicy krzyż, postawiony przez rodzinę Rietz w 1913 roku. Na niektórych mapach w miejscu w okolicy ul. Anyżowej widać nazwę Krykulec II. Polana, w miejscu nowego zbiornika retencyjnego „Obwodnica”, w miejscu gdzie Potok Wiczliński łączy się z rzeczką Kaczą, również jest zaznaczana jako Krykulec. Ile jest zatem Krykulców i skąd takie odległości pomiędzy punktami?
Krykulec (czasem zapisywane jako Krykwałd) to spolszczona nazwa Krückwald Försterei czyli Leśniczówki Krykulec. Samo słowo die krücke w języku niemieckim oznacza kulę lub laskę do podpierania się. Może mieć to związane z ukształtowaniem terenu, gdzie rzeka Kacza zawija się na kształt laski. Wywodząc jednak genezę nazwy z Języka Kaszubskiego znaczenie jest inne – słowo krëkólc oznacza kpiarza albo echo leśne. Echo do dziś jest słyszalne, choć niestety słabo przez szum z obwodnicy, na terenie rozległej polany. Teren Krykulca (czy też Krykulców – wszystkich dawnych leśniczówek) przecina linia kolejowa – dawna magistrala węglowa, obecnie linia kolei Pomorskiej Kolei Metropolitalnej. W skład leśnej osady wchodzi nieistniejąca już leśniczówka w bezpośrednim sąsiedztwie Trójmiejskiej Obwodnicy przy malowniczym stawie i zbiorniku retencyjnym, wspomniane zabudowania Krykulec II na końcu ul. Anyżowej, zabudowania kolejnej, wyburzonej w 2010 roku leśniczówki w pobliżu wspomnianego zbiornika retencyjnego na Źródle Marii (pozostała w tym miejscu piwniczka, gdzie nocują nietoperze), niektórzy włączają w teren pustek Krykulca budynek leśniczówki Zawada w okolicy ul. Olkuskiej na terenie leśnym. Sama nazwa Krykulec funkcjonuje od drugiej połowy XVIII / XIX wieku. Ciekawostką jest, że Krykulec posiada do dziś własny kod pocztowy – to 80-501.
Najważniejszą częścią Krykulca jest obszarn zbiornika retencyjnego „Obwodnica”. Mieścił się tam budynek leśniczówki, od drugiej połowy XIX wieku już murowany (wcześniej najpewniej drewniany) wybudowany przez Pruski Zarząd Lasów oraz kilka budynków gospodarcze (chlew, obora, stodoła, budynek mieszkalny) należące do niemca o nazwisku Stiller. Krykulec został zelektryfikowany latem 1925 roku razem z gminami i obszarami dworskimi: Osowa, Chwaszczono, Wielki Kack, Mały Kack, Redłowo i Witomino.
Te okolice były w okresie okupacji niemieckiej miejscem działalności Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski” i według opowieści najstarszych kaczan przy leśniczówce doszło do starcia między jej członkami a wojskiem niemieckim w okresie II wojny światowej. W miejscu tym przechodziły również linie polskich umocnień, gdzie we wrześniu 1939 toczyły się walki związane z obroną Gdyni przed niemiecką armią. Miasta bronił 22 Morski Pułk Strzelców płk. Józefa Szpunara oraz Batalion Obrony Narodowej Gdynia, polana Krykulec stanowiła stanowisko bojowe, zaś największe walki miały miejsce 8.09.1939 kiedy niemiecka artyleria skierowała tam ogień. Pamiątką po tym były liczne symboliczne groby nieznanego żołnierza. Do niedawna, na niewielkim wzgórze pomiędzy stawem a zbiornikiem retencyjnym można było napotkać punkt, w którym regularnie stawiano znicze. Niektórzy wiążą to właśnie z wojenną historią z września 1939, inni ze śmiercią kaszubskich partyzantów i spaleniem zabudowań przez Niemców w związku z działalnością „Gryfa Pomorskiego”. Tam też można odnaleźć fundamenty budynków, oraz fragmenty ściętej, stalowej wieży. Skąd wieża na tym terenie? W okresie powojennym funkcjonował tu poligon Ludowego Wojska Polskiego, gdzie prowadzono ćwiczenia związane z ruchem pojazdami wojskowymi. Egzaminowano tu żołnierzy, zaś teren polany obserwowano ze szczytu wieży, z której było widać tereny całego Krykulca jak i Chwarzna. Wieżyczka używana była także jako punkt świetlny, z którego regulowano ruch samochodowy na owym dookolnym poligonie kierowców wojskowych.
Pobliski staw, wykorzystywany przez mieszkańców Krykulca jako staw rybny, współcześnie zarasta, jednak wciąż robi wrażenie gęstą roślinnością przy jego brzegach oraz starym drzewostanem. Spośród leśniczych, którzy służyli na Krykulcu warto wymienić postać Antoniego Kruzy, dawnego leśniczego z Sulęczyna, który zastąpił tu leśniczego o nazwisku Matus, leśniczego Ewaldta oraz leśniczego Aniołkowskiego z Krykulca II (Gdynia Dąbrowa). Powstanie Krykulca II wiąże się z wspomnianym spaleniem budynków Krykulca, zabudowania te powstały w roku 1958. Impresja muzyczna na temat malowniczego, ale praktycznie nieistniejącego już pustkowia Krykulec pt. Krückwald pojawiła się na albumie muzycznym „Pùstczi” autora niniejszego artykułu i jest dostępna do wysłuchania m.in. na stronie www.michalmiegon.bandcamp.com

Pierwsze wzmianki o rzeczce Chylonce pochodzą z dokumentu księcia Pomorza Gdańskiego, Świętopełka. Wyznaczała ona wówczas granicę stacji rybackiej nadanej klasztorowi norbertanek w Żukowie. Co ciekawe, w dolinie strumienia Kilona nie istniały wówczas zabudowania. Dopiero w 1351 na mapach pojawia się wieś Heinrichsdorf, należąca do komtura gdańskiego Henryka von Rechtera, która w XVII zostaje przemianowana na Chylonię. Istnieje kilka teorii na temat pochodzenia nazwy zarówno potoku, jak i obecnej dzielnicy. Najpewniej wywodzi się od czasownika ‘chylić się’, który określał geograficzne ukształtowanie terenu. Źródliska do dziś znajdują się pod wzniesieniem zwanym Świętą Górą. Pośród tajemniczych moczarów spod ziemi tryska krystaliczne czysta woda. Drugie wodonośne miejsce włączono w system kanałów pod ulicą Rozewską (Potok Kiloński). Niewielkie, zasypane podczas budowy ul. Morskiej, źródełko istniało też tuż przy wejściu na górę i miało ponoć właściwości magiczne. Woda leczyła wiele schorzeń i czyniła cuda, co było również związane z kultem Św. Mikołaja, którego kaplica stoi na wzniesieniu do dziś. Jeszcze dwadzieścia lat temu, na przeciwko przepustu pod ulicą Morską znajdowało się uczęszczane przez mieszkańców dzielnicy miejsce zwane ‘plażą’ – łąka, na której zarówno zażywano słońca jak i kąpieli w łagodnym nurcie rzeczki. Na tym zapomnianym dziś miejscu planowana jest budowa zbiornika retencyjnego.
Najbardziej malowniczy fragment potoku przepływa przez Park Kiloński. Dawniej. zanim jeszcze wybudowano ulicę Morską, istniały tam zagajniki, pośród których leżał sporych rozmiarów staw należący do młynarza Kreisela. Pływano po nim rekreacyjnie łódkami oraz poławiano ryby, szczególnie liczne okazy pstrąga. Przy młynie znajdowała się zapora oraz drewnianie koryto kierujące strumień wody na obracające się wielkie koło młyńskie, zdemontowane trzydzieści lat temu. Staw po drugiej wojnie światowej podlegał coraz większej degradacji, aż w końcu w drugiej połowie lat 60-tych stał się niewielkim bajorem otoczonym betonowymi płytami, żartobliwie nazywanym ‘basenem prezydenta’ – od obietnic ówczesnej władzy w temacie uporządkowania terenu i utworzenia tam ogródków jordanowskich i…basenu pływackiego. Dopiero w 1999 roku ruszyła inwestycja budowy w tamtym miejscu obecnego parku.
Drugi staw i młyn, należące do kaszuba Orła znajdowały się w górnym biegu strumienia przy przedłużeniu ul. Św. Mikołaja za torami kolejowymi. Istniejący tam zbiornik wodny był mniejszych rozmiarów i służył jedynie celom gospodarczym. Struga była też wykorzystywana przez kuźnie i okoliczny tartak, wykorzystywano ją też w celach spożywczych. W okolicy istniały też położone nad brzegiem specjalne place do pojenia krów. Jedno z nich wciąż istnieje naprzeciwko kościoła Św. Mikołaja. Z Chylonką związane są też tradycyjne obrzędy dawnych mieszkańców wsi. W pierwszy dzień świąt wielkanocy, przed wschodem słońca, młode dziewczyny z Chyloni podążały nad strumień by przemyć w wodzie twarz. Miało to mieć zbawienny wpływ na cerę i urodę. Po ablucji trzeba było absolutną ciszę i nie oglądać się za siebie. Przerwanie milczenia mogło spowodować jąkanie a zbytnia ciekawość kusiła czarta, który łasy był na wdzięki płci pięknej.
Mimo niewielkiego przepływu wody (kilkadziesiąt litrów na sekundę), po opadach deszczu Chylonka zmienia się w rwący potok, powodując podtopienia okolicznych domów. Ostatnia powódź, która spowodowała zalanie dziesięciu domów przy ul. Św. Mikołaja zdarzyła się w 2010, tuż oddaniu do użytku nowego betonowego koryta, które nie zdołało przyjąć nadmiaru wód z powodu zapchania krat niewielkiej oczyszczalni wodnej. Za ulicą Hutniczą struga, płynąc wzdłuż ul. Janka Wiśniewskiej, przyjmuje dopływ zwany Potokiem Obłużańskim, by połączyć się tuż przy terminalu kontenerowym z Potokiem Chylońskim. Miejsce, w którym dwie rzeczki się łączą było niegdyś popularne wśród wędkarzy ale i przez…lokalną młodzież, która chętnie kąpała się tam i skakała na główkę do wprost w portowe wody.

Chylonka w liczbach: 20 – Tyle centymetrów głębokości ma przeciętnie Chylonka. Pomiędzy 2009 a 2010 rokiem jej górny bieg, w pobliżu dawnego młynu Orła przy ul. Św. Mikołaja, został uregulowany. W tamtym miejscu rzeczka płynie w solidnym betonowym korycie o głębokości około 2 metrów. W drugiej połowie lat 90-tych wybetonowano również koryto w pobliżu ujścia do portu.

Legenda wilczego pazura – śladami Potoku Kilońskiego

Przez centrum Chyloni przepływa urokliwa rzeczka Chylonka, przy jej granicy z Pogórzem płynie Potok Chyloński. Niewielu mieszkańców gdyni ma świadomość, iż istnieje jeszcze trzeci ciek, związany z tą dzielnicą, przepływający przez jej ścisłe centrum. Jego nazwa niewiele też mówi pytanym przechodniom, choć po opisie potrafią wskazać miejsce, w którym się znajduje. Jaka jest historia Potoku Kilońskiego?
Nazwa ta figuruje w dokumentach miejskich od niedawna. Po raz pierwszy pojawiła się ona pod koniec lat 90-tych, gdy wyznaczano teren przeznaczony pod realizację przedsięwzięcia, które miało zmienić oblicze dzielnicy Chylonia – budowę parku Kilońskiego. Potok Kiloński jest krótkim, mierzącym około pół kilometra dopływem Chylonki – jednym z dwóch, które łączyły się ze sobą w miejscu nieistniejącego, leżącego niegdyś na terenie obecnego parku okazałego stawu Kreisla. Jego źródła leżą dokładnie w miejscu, w którym znajduje się wieżowiec przy ulicy Swarzewskiej 22. Budynek postawiono w tym miejscu w 1977 roku, na wzgórzu które charakteryzowało się czystym, niemalże plażowym piaskiem – reminiscencją polodowcowego charakteru wzgórz, otaczających dzielnicę. Wody z tego obszaru spływały niegdyś swobodnie, otaczając z dwóch stron leżące przy ul. Wiejskiej zabudowania leśniczówki (drugi teren źródlisk znajdował się pod wzniesieniem znanym jako Święta Góra). Sytuacja zmieniła się po roku 1963, gdy wybudowano istniejące do dziś przedłużenie ul. Czerwonych Kosynierów (obecna ul. Morska, niegdyś cały ruch kierowano ulicą Chylońską). Metamorfozie podlegała nie tylko infrastruktura drogowa ale i cała dzielnica, stopniowo przeobrażana w nowoczesne na tamte czasy osiedle budowane zgodnie z kanonami architektury socjalistycznej. Wody spływające z położonych w okolicy ul. Rozewskiej wzgórz zamknięto w podziemnej studni i początkowo skierowano podziemnym kanałem wychodzącym na rogu ulic Wiejskiej i Morskiej, zamykając tym samym 200 metrowy odcinek wód całkowicie pod powierzchnią ziemi. W 1974 roku, gdy rozbudowywano osiedle, nurt skierowano do dwóch rur, wychodzących spod ul. Swarzewskiej. Potok połączył się wówczas z drugą odnogą i przepływał swobodnie pod ulicą Morską, przy szkole podstawowej nr. 10. Odcięto tym samym historyczne koryto przy obecnej siedzibie Nadleśnictwa Gdańsk, które od tamtego momentu pozostało praktycznie suche.
Użytkownicy ogródków działkowych, które położone są wzdłuż dawnego nurtu potoku i które sąsiadują z siedzibą nadleśnictwa, pamiętają jeszcze jak do początku lat 80-tych sporadycznie płynęły tamtędy czyste wody, które z trudem przebijały się przez dawne, zasypane połączenie. Korzystano z nich podczas pielęgnacji zieleni, w wodach pływały niewielkie rybki, cierniki. Skończyło się to wraz z wybudowaniem pawilonu usługowego przy ulicy Rozewskiej 1. Jego fundamenty osadzono na szerokich na kilka metrów potężnych palach, które zabezpieczały budynek przez zapadnięciem się w grząski w tamtym miejscu grunt. Okolicę ‘zabetonowano’, wszystkie okoliczne źródełka osuszono bądź podłączono do kanalizacji deszczowej.
Miejsce, w którym Potok Kiloński łączył się z Chylonką nazywane było ‘wilczym pazurem’. Wiązało się to zarówno z ukształtowaniem tego terenu, przy którym istniał niewielki zbiornik wodny – pozostałość po dawnym stawie, jak i z dzielnicowymi legendami. Ponoć po wojnie, w zakrzaczonym zagajniku i bagnach o kształcie litery ‘Y’ biegał bezpański wilczur, który w tajemniczych okolicznościach…znikał. Mówiono, iż była to dusza pokutująca. Druga geneza tej nazwy wiąże się z prawdziwymi wilkami. Do połowy lat 50-tych zapuszczały się one bowiem do okolic mokradeł pod świętą górą, polując i wykradając niekiedy zwierzynę z powstałej po wojnie fermy lisów. Niedługo potem w kraju rozpoczęło się wielkie polowanie na wilki, które na przestrzeni kilkunastu lat spowodowało zmniejszenie populacji do stu osobników.
Jedyne wody jakie obecnie płyną w Potoku Kilońskim to deszczówka, spływająca do niego z okolicznych ulic. Na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat, mimo rewitalizacji jego koryta, służy jedynie jako kanał retencyjny.

100 tysięcy złotych kosztowała regulacja koryta rzeczki i budowa otaczającej go infrastruktury w latach 2000-2001. Był to ostatni punkt inwestycji, jaką było utworzenie na nieużytkach dzielnicy Chylonia parku kilońskiego. Najbardziej kosztowne i czasochłonne było wykonanie solidnego kamiennego mostu dla pieszych.

Gdynia Zachód to teren obejmujący dzielnice Wiczlino i Chwarzno. Tempo rozwoju infrastruktury i budownictwa mieszkalnego na tym obszarze z przyśpiesza z roku na rok. Pejzaż tych niegdyś rolniczych terenów zmienia się w mgnieniu oka. Malowniczo położone osiedla sąsiadują tu z pastwiskami, a w ogródkach mieszkańców często buszują lisy i borsuki. Tuż obok szkoły podstawowej nr. 37 można zauważyć most. Pod nim przepływa potok Wiczliński, niezbyt znany ciek wodny naszego miasta, obecnie częściowo wyschnięty, obecnie rewitalizowany. 

Potok mierzy od źródeł aż do ujścia aż 6,5 km długości. W jego dziejach można wyróżnić dwa okresy. Pierwszy, trwający do XIX wieku to okres, gdy wody płynęły wartko zasilane przez naturalne wysięki. Drugi okres, który trwa do dziś, to czas, w którym cześć koryta została zaorana i odłączona od źródeł na skutek ingerencji człowieka i ekspansywnej uprawy roli. Oryginalnie, źródła znajdowały się w okolicy tzw. Wielkiej Roli – niewielkiej osady, włączonej w 1973 w obszar Gdyni. Potok odwadniał skutecznie górny taras wysoczyzny morenowej na której leżała wieś. prowadził wody naturalne, gruntowe i deszczowe do rzeki Kaczej. Ujście znajdowało się w okolicy dawnej leśniczówki Krykulec (okolice przepustu pod obwodnicą trójmiejską). W górnym biegu potoku Wiczlińskiego do dziś znajdują się podmokłe łąki, znane od wieków pod kaszubską nazwą ‘Biôlé bloce”, czyli białe błota. Nazwa pochodziła stąd, iż w późnowiosennej porze, po okwitnięciu rosnących na błotach gęstych traw i roślinności, pokrywały się one białym puchem, przypominającym watę. Najstarsi mieszkańcy Wiczlina pamiętają jeszcze opowieści o błędnych ogniach, które zwabiały osoby błąkające się po tym terenie. Bagna słynęły też z obfitej ilości  ‘czarciego ziela’, czyli rośliny znanej jako ostrożeń warzywny. Ziele to było bardzo skuteczne w zwalczaniu chorób i stanów zapalnych. Służyło również jako pasza dla zwierząt. Młode rośliny wzmacniały znacząco system trawienny zwierząt. Konie żywione sieczką z ostrożnia nabierały gładkiej i lśniącej barwy i pracowały w polu wydajniej, niż te, które jadły normalne pożywienie. Zielem tym wiczlińscy przekupnie handlowali z powodzeniem w sąsiednich miastach. Dawniej, po obu stronach potoku i sąsiadującej z nim drogi rosły drzewka owocowe posadzone przez rolnika o nazwisku Nasst. Drzewa te doszczętnie wyginęły. Zostały zatrute podczas drugiej wojny światowej, ponoć przez sympatyzującego z okupantem niemieckim gbura. Obecnie obszar białych błot jest w większości osuszony. Pozostał po nim niewielki zbiornik wodny, w pobliżu lokalnej owczarni. To stąd biją wody zasilające obecnie w niewielkim stopniu koryto strumienia.  

Wodę z potoku miano wykorzystywać w wybudowanej w 1905 roku chwarznieńskiej gorzelni, która była jednym z najnowocześniejszych zakładów tego typu z elektrycznym napędem i akumulatorem. Jednak zamiast specjalnego kanału wykopano dwie studnie głębinowe. Spowodowane było to faktem, iż w tamtych czasach koryto strumienia było już w znacznym stopniu zarośnięte, zaś miejsca, w którym przepływał on przez pola uprawne zasypane. Zanik wód spowodował wyschnięcie białych błot. Wkrótce, dawny potok, widoczny jeszcze na mapach Friedricha Schroettera z początku XVIII wieku, zaczął być traktowany jedynie jako zbiornik na śmieci i na deszczówkę. 

Największe szkody poczyniono w latach 50-tych ubiegłego wieku w dolnym biegu rzeczki, gdzie po wyrównaniu gruntu, dawny przebieg koryta można obecnie odgadnąć jedynie po układzie drzew. Obecnie trwa jego rewitalizacja. Gdynia Zachód będzie posiadać wydajny system odprowadzania wód opadowych, wykorzystujący bieg potoku.